RÊDÛR DÎJLE / MA / AMED
Nuştoxê xerîbî heta serranê 1930î derheqê folklor û kulturê kurdan de xeylê xebatî kerdî. Bitaybetî kesê ke Ewropa ra ameyî bajaranê Kurdistan, derheqê sosyolojî û komelîya kurdan de xeylê çîyî arê kerdî û berdî muzeyanê xo de kerdî arşîv. Nînan ra yewe zî Peter J.A Lerchho ke seserra 19. de derheqê kurdolojîyî de xebatê ilmî kerdo yo.
Lerchî bi wezîfedarkerdişê Akademîya Ilmî ya Kralîya Rûsya, serranê 1850î de kurdê ke şerê mabênê Osmanî û Rûsya de esîr ameybî girewtiş ser o cigêrayîşan kerdo. Lerchî kampê esîran yê Roslowî de kurdê ke herêma Sîvanî ya Çewlîgî ra yî goşdarî kerdo. Lerchî xebata xo de kurdê ke ameyî esîrgirewtiş ra deyîre, klam, estanike, destanê kurdan û hîkayeyê ke qala şerê eşîran kenî arê kerdo û no derheq de melumatî pêser kerdo. Lerchî nê melumat û eseranê folklorîkan dima ra serra 1858î de Petersburg de bi nameyê ‘Forschyngen uber dîe Kurden und dîe Iranîschen Nordchaldier (Cigêrayîşê ke derheqê keldanîyê vakurê îranî û kurdî)’ de kerdo kitabêko 2 cîldin. Bitaybetî na xebate seba lehçeya kirmanckî belgeyêka zaf muhîm a. Çimkî melumatê ke na xebate mîyan de ca gênî, metnê verên yê ke bi kirmanckî ameyî qeydkerdiş î.”
Cigêrayox û Nuştox Seyîdxan Kurijî, derheqê xebatê Kurdolojîyî yê Peter Lerchî de cigêrayîşêkî kerdo. Kurijî nê cigêrayîşê xo kitabêkî bi nameyê ‘Metnî Verêne yê Kirdkî, Xebatê Kurdolojî yê Peter Lerchî’Weşanxaneyê Lîsî bi lehçeya kirmanckî û tirkî weşênayo. Xebatê metnanê ilmî yê Kurijî mîyan de metnê ke Lerchî arê dayî û raporo ke Lerchî kampê esîran yê Roslowî de amade kerdo û pêşkêşê Akademîya Ilmî ya Kiralîya Rûsya kerdo, estî. Kurij kitab de dîyar keno ke eyî weşanê almanîye yê kitabê Lerchî esas girewto.
Peter J.A. Lerchî, serranê 1850î de Petersburg de beşa Tarîx û Fîlolojî yê Akademîya Ilmî ya Kiralîya Rûsya de xebatê ilmî kerdêne. Lerchî ewil destan û efsaneyê ke bi sanskrîtî ameybî nuştiş ser o û eserê Îranî yê sifteyînan ser o xebatî kerdênê. Dima ra 1852 de tayê xebatanê Kunikî waneno û dima ra vera xo dano ziwan, kultur û komelîya şaranê Îranî. Lerch nê xebatanê Kunikî ra ya bi nameyê ‘Eşîrê Kurdê Îranî’ ke qala babîlij, asurij û sewbîna şaran kena, waneno. Lerch bi na xebate fam keno ke ‘xebatê ke derheqê şaranê Îranî de bêrî kerdiş, girêdayeyê xebatê ke derheqê kurdan de bêrî kerdiş î’. Lerch wexto ke 25 serreyî yo Kitabxaneyê Akademîya Ilmî ya Kralîya Rûsya de raştê kitabê Şerefname yê Şerefxanê Bedlîsî yeno û dest bi cigêrayîşê nê kitabî keno. Lerch dima ra kovara ‘Nordîsche Bîene’ de xeberêka bi manşetê ‘Wîlayetê Smolonskî de Kurdî’ vîneno û vera xo dana bajarê Roslowî, ewja de kurdê ke esîr ameybî girewtiş reyde pêvînayîşan keno.
Lerch şîyayîşê xo yê Roslowî ra ver xebatê Konsolosê Tebrîzî yê Rûsya Nîcol von Chanykow û Konsolosê Erzîromî yê Rûsya Alexander Jabayî yê ke derheqê folklor, eşîr û ziwanî de kerdî ser o cigêrayîşan keno.Xebatê ci yê derheqê ziwan û kulturî de
Learch, dima ra metnê ke arê kerdî ser o xebatanê ilmî keno û xebatanê xo kitabêko 2 cîldin de kom keno. Lerch xebatanê xo de hîna zaf lehçeya kurmancîye şuxilneno û materyalanê sifteyînan ewil bi alfabeya Sjogrenî nuseno, dima ra vîneno ke na alfabe qîm nêkena. O wext beşa Tarîx û Fîlolojîyî yê Akademîya Ilmî kombîyayîşêkî virazeno û qerarê ‘seba kurdî Alfabeya Lînguîstîkî do bêro xebetnayîş’ gêno. Lerch, goreyê alfabeya Lepsîusî seba kurdî alfabeyêka 39 herfan ra pê yena, virazeno.
Xebata Lerchî de bi lehçeya kurmancî 7 estanikî, 18 fiqrayî tirkî ra ameyî açarnayîş, 2 masal û fiqrayî, Çîyê ke Begê Paluyî Abdullah Begî cuyayî, hîkayeya eşqî ya eşîrê Romî û 6 estanikî, lehçeya kirmanckî de zî 3 lejî ke mabênê eşîrê kurdan de bîyî, 2 estanikî û efsaneyê Baykuşî ca esto. Reyna xebata Lerchî de tayê roportaj û 25 deyîrê kurmancî û kirmanckîyî zî estî.
Cîldo yewin yê kitabê Lerchî de 44 çekuyê kurmancî û kirmanckî yenî têvernayîş. Nînan ra tayê wina yî:
Kurmancî; Di memikê wê de şîr pirr heye, Kirdkî; Çicê yay de zaf şit estû,Tirkî; Onun memesinde çok süt var.
***
Kurmancî; Di masî de çav heye, goh tune,Kirdkî; Masedi çimî estî, goşî çîn î,Tirkî; Balıkta göz var, kulak yok.