Hefteyo ke ravêrd de netîceyê îmtîhanê PISA (Programme for International Student Assessment) eşkere bî. Netîceyê PISA, dinya de bi baldarey a yenê şopnayîş û cidî yenê girotiş. Cigêrayîşê PISA, resmêdê kalîteyê perwerdeyê welatan vejenê werte. Tirkîye, goreyê netîceyanê 2015î ancî rêza zaf cêrî de cayê xo giroto.
PISA nameyê projeyêna peymitişê zanyarîyanê matematîkî, femkerdişê wendişî, zanyarîyê xozayî (fen) û halkerdişê prolemanê matematîkî ya. PISA kişta OECDya îdare bena. Armancê ci yo sereke o yo ke welatî bizanê ka domanê (qeçekî, gedey) 15 serrey nê dersan de çend zana yê yan zî kam sevîye de yê. Welatê ke cografyada PISA miyan de yê, ewinênê netîcanê cigêrayîşê PÎSA û hewl danê ke petformansê domananê xo hewna başêrî bikerê. Welatî, qandê netîceyanê başêrîyan sîstemê xo nirxnenê û metodanê pedagojî yê neweyan bi kar anê.
PISA serra 2000î ra heta nika, hîrê seran ra finê, bi îmtîhan a tetbîq bena. PISA serra 2015î de, 72 welatan de 540 hezar wendekaranê 15-serreyan ser o tetbîq bî. Netîceyê îmtîhanê serra 2015 hefteyo verin de eşkera bî. Goreyê ê netîceyan, 72 welatan ra Sîngapur, Hon Kong û Kanada wendiş de; Sîngapur, Honkong û Taîwan matematîk de; Sîngapur, Japonya û Estonya Zanyarîyê xozayî (fen) de netîceyê tewr başî girotî. Tirkîya netîceya zaf xirabe girote û rêzda 50ê de ya.
Tirkiye kişta zanyarîyê xwezayî (fen) de, 35 welatanê OECD mîyan de peynî ra yê dinin a. têpîzeyê (wasat, ortalama) OECD 493 pûanî yo, Tirkîye bi 425 pûanan a rêza 34î de ca gêna. Tirkîyay dima en peynî de Meksika yena. Ke welatên de nêweşxaneyê cinan abîyo, kişta ilmî ra netîceyêndo başêrî zî nîno pawitiş!!
Tirkîya kişta famkerdişê wendişî de zî ancîna 35 welatanê OECD mîyan de, peynî ra, rêza didine de ya. Tirkiye dima, pêrine peynî de Meksîka ca gêna. Têpîzeyê OECD 493 pûanî ya. Tirkîye 428 pûanî girotê û goreyê serra 2012î, performansê xo 47 pûanî xirabêrî kerdo.
Matematîk de, têpîzeyê OECD 490 pûanî yo. Tirkîye na derse de zî bi 420 pûanan a peynîra rêza dinine de ya. Rêza peynî de bi 418 pûanan a ancî Meksîka esta. Tirkîya goreyê netîceya serra 2012î, 51 pûanî pey de şîya.
Şima vanê performansê domananê 15 serran ê ke Tirkîya de ciwênê çi rê wina xirab o û her serre xirabêrî beno? Min gore, sîstemê perwerdeyî ê Tirkîya, sîstemêyo nîjadperest, asîmlasyonîst û ezberî ser o ameyo awankerdiş. Tercîhê înan tenya bi nêjadperesteya tirkan a mezgşitena domanan a. Cora domanî matamatîk û ilm de aver nêşinê.
Kişta ziwanî ra zî netîceya Tirkîya ya PISA zaf xirab û balkêş a. Min gore sebebê nay o tewr gird, mesela mecbûrîyete ziwanê tirkî ya. Domanê ke Tirkîya de şinê dibistan û îmtîhanê PISA viraştê, kemaney hîrine ra yew kurdo/kurd a. Nê domanî bi ziwandê xo ya perwerde nêbenê. Ziwanê tirkî zî weş bander (musnayene) nêbenê. Cora netîca wina xirab bena.
Ke Tirkîya wazena domanî îmtîhanê PISA de netîca baş bigîrê, se ke welatê bînî kenê, ganî kiştê ra mufredatê xo goreyê şertanê newan bivirno û metodanê pedagogîkan yê neweyan bi kar bîyaro; kişta bîni ra zî qedexeyo ke ziwanê kurdkî ser o yo werzano. Ganî domanê kurdî verdibistane ra heta unîversîte bi ziwanê xo ya perwerde bibê. Ke Tirkîye nê xalan de xo raşt nêkero, do her ke şiro netîceya performansê perwerdeyê domanan xirabêre bibo.