Prigojin ve Rusya’nın genişleyen önlem devleti

• Prigojin’in eylemleri Putin Rusyası’na dair daha derin bir gerçeği açığa çıkarır: üst düzey, seçkinler arası anlaşmazlıkların barışçıl bir şekilde çözülmesi için resmi, yasal mekanizmaların yokluğu.

William PARTLETT-Çeviri: S. Erdem TÜRKÖZÜ

“Prigojin olayı”, Prigojin’le Rusya Savunma Bakanı Sergey Şoygu arasında yoğunlaşan bir seçkin içi çekişmeden doğdu.

Bu tür seçkin kavgaları Putin Rusyası’nda oldukça yaygındır. Aslında, seçkin bölünmeleri Putin’in iktidarına karşı güçlü bir meydan okuma olasılığını azaltarak onun iktidarını güçlendirir. Bu böl ve yönet tarzı Putin’in iktidarını on yıllardır korumasında belirleyici bir rol oynadı.

Prigojin aylardır Rus Savunma Bakanı’na yönelik eleştirilerinin yanına kâr kalacağını biliyordu çünkü savaş çabaları için faydalıydı. Savaşa yaptığı katkılar -özellikle de özel askeri şirketi Wagner’in Bakhmut’un ele geçirilmesindeki rolü– ona güvenliğini garanti eden bir koz verdi.

Ama son haftalarda bu kozu kaybediyormuş gibi göründü . Prigojin “isyan”ından önceki günlerde özel askeri şirketinin (Wagner) Rus ordusuna dahil edileceğini öğrendi. Prigojin’in yakında tutuklanıp hapse atılacağına dair söylentiler de ortalıkta dolaşıyordu. Konumunun zayıfladığını gören Prigojin -hapis yatmış bir suçlu- önlem devletinin mantığını anladı. Konumunu savunmak için kurala bağlanmış hiçbir yol yoktu. Rusya’daki en iyi avukatlar bile onu kurtaramazdı. Kendisine karşı açılacak herhangi bir ceza davası önceden belirlenmiş ve çok uzun bir hapis cezasından önce sadece bir formaliteden ibaret olacaktı.

Sonunda Rus önlem devletinin para birimi güç ve iktidardı. Hâlâ elindeyken gücünü göstermesi gerekiyordu. Bu nedenle Moskova’ya yürüyüşü Putin’e meydan okumak ya da Rus devletini devirmek için yapılmış bir darbe değildi. Hatta kamuoyuna yaptığı açıklamalarda Putin’i eleştirmekten özenle kaçındı. Bunun yerine eylemleri Putin’in, Prigojin’i tanımaya ve korumaya zorlamanın bir yoluydu.

Ve karşılığını da aldı. Rus ordusu hazırlıksız yakalandı ve güçleri güneydeki önemli bir Rus kentini (ve askeri merkezini) ele geçirerek Moskova’ya doğru ilerlemeye başladı. Ama tüm taraflar ciddi bir çatışmadan kaçındı; herkes ne olduğunu anlamış gibi görünüyordu. Prigojin, Putin’in dikkatini çekti ve nihayetinde bir anlaşmaya varıldı.

Genişleyen önlem devletinin tehlikeleri

Prigojin olayı Rusya’nın ikili devletinin değişen doğasını gösterir.

Bugün Rusya’da norm devleti hala işliyor olsa da, Ukrayna’daki savaş şüphesiz Rus önlem devletini genişletti. Bu durum Putin ve destekçilerine Kremlin’e karşı muhalefeti bastırmak için daha fazla alan sağlayarak avantaj sağladı. Savaşı eleştirdikleri için binlerce Rus’u cezalandırmak amacıyla kullanılan bir yasaya karşı yakın zamanda yapılan itirazın başarısızlıkla sonuçlanması buna iyi bir örnektir.

Genişleyen önlem devleti Putin ve Kremlin’e muhalefeti bastırmak için daha fazla alan sağlarken, Prigojin olayını da yarattı. Savaş zamanında, seçkin anlaşmazlıkları daha olasıdır ve daha hızlı tırmanabilir. Dahası, Rus seçkinlerinin giderek daha fazla üyesi bizzat savaş çabalarına katılıyor. Hatta ordunun savaş çabalarını desteklemek için git gide daha fazla kendi özel askeri şirketlerini kuruyorlar. Örneğin büyük doğalgaz şirketi Gazprom kendi özel güvenlik örgütünü kuruyor.

 Bu ortamda, seçkinler arası anlaşmazlıklar eskisinden çok daha tehlikeli.

Daha tehlikeli olmalarının nedeni, birçoklarının iddia ettiği gibi, Putin için sonun başlangıcı olmaları değil. Aslında, seçkin içi kavgalar Putin’in gücünü arttırıyor çünkü bunları çözebilecek tek kişi o. Bu nedenle Prigojin’in eylemleri Putin’in dikkatini çekmenin çok gürültülü bir yolu gibi görünüyor. Yani, tersine, bu Putin’in süregelen kişisel iktidarını doğrular.

Ama bu durum Putin’in yarattığı iktidar sisteminin giderek işlevsizleştiğini gösterir. Yaşlanan başkanın her zaman kişisel yönetimini gerektiren bir sistemin -birçok Rus’un “elle denetim (ruchnoi kontrol)” dediği- Putin aynı zamanda savaşı da yönetirken sürdürülmesi zordur. Putin’in dikkati dağılır ve seçkinler arası anlaşmazlıkları ihmal ederse, bu anlaşmazlıklar iltihaplanmaya ve bu olayda olduğu gibi patlamaya terk edilir. Putin seçkin içi anlaşmazlıkları çözmek için daha etkili bir yol geliştiremezse (ki bu neredeyse olanaksızdır), kendisi ve onunla birlikte Rus devleti de kendi başlattığı savaş tarafından yok edilebilir. Dahası, Putin sonrası Rusya daha da istikrarsız görünüyor çünkü Rus önlem devleti, Putin’in yerini almak için başlayacak kan davalarını düzenleyemeyecek.