Qirkerdişê Newala Zîlanî

Qirkerdişanê tewr girdan ke amey Kurdan ser o ra yewe zî Qirkerdişê Zîlanî yo. Extîyarê ke emrê înan nizdîyê 100 serreyî yo, hîna zî wehşetê ê rojan hewn û xeyalanê xo de vînenî. Çi qîrayîşê cinî û domanan goşê înan ra şono û çi zî dîmenê talan, veşnayîş û rijnayîşê keda bi hezaran serran çimê înan ver ra şono. Bi desan qirkerdişan ra bitaybetî yê Dêrsim, Agirî, Zîlan û sewbîna bi desan qirkerdişî hîna zî vîrê ê kesan de yî. 

Babete ser o Osman Îlerî yo ke şahidîya Qirkerdişê Zîlanî kerdo, qisey kerd. Îlerîyî va ‘wexto ke qirkerdiş virazîya, ez hîna 11-12 serreyî bîya’ û wina dewam kerd: “Mi hîna emrê domantî de heme wehşetê dewleta tirk bi çimanê xo dî. Ê wextî keyeyanê ma ra tayî zozanan de bîy û teyarayê dewlete ameyî mal û pezê ma ser ro bombe varnayî. 

Ma zozanan de bîy 

Îlerîyî dewamê qiseykerdişê xo de qala ameyîşê teyarayan kerd û wina va: “O wext ma zozanan de bîy û teyarayî ameyî bombe eşîra ma ser de varnayî. Cêrê eşîra ma de cayêk estbî, bombeyêk kewt mîyanê ewja û nêteqîya. Hema zî aye bombe ewja de ya. Newala Zîlane de bi desan dewî estbîy, dewê ke cêrê dewa ma de bîy, heme ameyî qetilkerdiş. Dewê ke herêma Newala Hemoya, Qurçem, Hesenevdal, Kewşen, Şarbazar û sewbîna dewan de xeylê kesî ameyî qirkerdiş û yê ke nê dewan de xeylê kesî remayî. Kesê ke herêma Bekiran de bîy, berdî newalêka ke Komir de ya, ewja de kom kerdî û bi gulevarnayîşî hemînan qetil kerdî. Heto bîn ra qirkerdişêko gird zî herêma Îskanî de bî. Herêma Îskanî de dewê Pirzeşîn, Birhan, Sogitlî, Qardozan, Mixare û Kele hene, kesê ke nê dewan de cuyayênê hemînan dewa Dînê Memo de kom kerdî û hemînan kiştî. Nê kesî heme bi sîlehê giranan ameyî qetilkerdiş.”

O senî xelisîyayo? 

Îlerîyî qiseykerdişê xo de qala xelisîyayîşê xo zî kerd û wina va: “Wexto ke ma dewe ra vejîyayî, ver bi cêr şîyî. Ma o wext ver bi Hesenevdalî şîyênê. Ma dî ke sîlehê giranî girê daybî. Înan do ma zî bikiştêne. Labelê Ap Mele Haşem nêverda. Mele Haşemî xeylê kesan o wext kiştişî ra xelisna. Mele Haşemî Derwêş Begî ra kaxitêk girewtbî û kaxit de seba fermandaran fermanêk ameyêne nuştiş. Hîrê taburî leşkerî kewtbîy Newala Zîlanî. Dormeyê Newala Zîlanî girewtbîy û ca de dayî piro. Tayê kesî remayî, tayê kesî ameyî tepiştiş û kiştiş û tayê zî yaban de mendî; ti kes nêzano çi ame sereyê înan. Nika Ada Xelbî de qaqê sereyan vejîyenî.”

Dest ronaye ser de 

Îlerîyî qiseykerdişê xo de va ‘heme mal û milkê ma hetê dewlete ra dest ronîya ser de û wina dewam kerd: "Dewlete dest ronaye pez, dewar û heme mal û milkê ma ma ser de. Hemînan kerde malê gumrikî. Axayê ê wextî zilmêko gird ser ma de kerdêne. Nê axayî dewlete reyde bîbî yewe.” Îlerîyî vist vîrî ke pêro pîya 35 dewê ke herême de estbîy, heme ameyî qirkerdiş û da zanayîş ke qirkerdişî ra dima 25 serran şîyayîş û ameyîşê Newala Zîlanî qedexe bî. 

Qirkerdişê Newala Zîlanî 13ê Temmuza 1930î de virazîya. Prosesê xoverdayîşê Koyê Agirî de Artêşa 9. ke bin fermandarîya Ferîk Salîh Omurtakî de bîye, heme kesê ke Newala Zîlanî de bîy, qetil kerde. Goreyê daneyê rojnameyê Cumhurîyetî 15 hezar merdimî ameyî kiştiş. Goreyê nuştoxê kurd Hesen Hîşyar Serdî yo ke xoverdayîşê Agirî de birîndar bîyo, pêro pîya 47 hezar merdimî ameyî qetilkerdiş.