Rocşênê Gaxanî, waxto verên ra hata na waxtî, wertê elewî-kîrmancû de toreyo muhîm o. Rocşênê Gaxanî Dêrsim de wertê homete de rîndîye û bîrayênî ya. Serrnewe rê xêr ama vatena. Serra verêne oxîr kerdena. Asma Xîzîrî rê rayê rakerdene ya. Serrnewe de hardo dewres û asmeno kêwe rê mînetkarî ya.
Gaxan, hetê Dêrsimî de name asma des û dîyîn o. Na qesê tayêne ra gorê; “kortîka ga” wo, tayêne ra gorê kî latînkî ‘kaland’ ra yêno û mana xo kî serrnewe yo. Tayêne ra gorê kî çekuye hermenîkî ‘gaxand’ ra kuto (kewto) kîrmanckî. Gaxan, tayê cayu de kî “kosegelî, sersere, sersal, gaxen û gaxon” ra kî zanîno. Kîrmanckî de asma gaxanî hesabo kan ra 13’ê gaxanî de dest pêkerîna û asma çele de hata hewtêyê verînî dewam kena. Dêrsim de hesabo kanî ra gaxan 20 roce, çele 40 roce dewam keno.
Rocşênê Gaxanî, asma gaxanî de roca 21’ê gaxanî de dest pêkerîno ke na roce Dêrsim de hesabo kanî ra serrnewe ya. Na roce “Pasawo Serra Newîye” na sewe dîna vurneno. Na roce ra dîma seweyî benê kîlm, rojî benê derg. Na roce ra dîma roştîye, duştê tarî de herbê xo qezenc kena. Rocşênê Gaxanî deva-deve jû (yew) hewtê dewam keno. Rocşênê Gaxanî; jêde hetê Dêrsimî, Erzînganî, Gimgimî û Sewaz de wertê kîrmancû de kî hona vînd nêbîyo. Waxto verênî de Wan, Çewlîg, Semsûr, Erzîrom de wertê elewî-kîrmancu de kî na rocşên bîmbarek bîyo. Ewro Dêrsim de Pulemurîye û Pulur (Vacuxe) de, Erzîngan û tayê duwelû de sarê Dêrsimî hona bîmbarek kenê. Hama nacayû na rocşên xeletîye ra hem 31 gaxanî de hem kî ebe tîrkî bîmbarek kenê.
Rocşênê Gaxanî de bara gîrse îyê Kalo Gaxan ya. Kalo Gaxan; poro sîpe û herdîsa sîpêyî ra donê Xîzîrî de jû kokîm o. Kalo Gaxan dest de uşîre ra mordemo sîpêla wo. Rocşênê Gaxanî, sîped çê be çê fetelayîsê Kalo Gaxan ra destpêkerîno. Domanî, cênîyî, cuamêrdî na roce serva Kalo Gaxan û serrnewîye kîncûnê rîndêkû kenê pay. Rocşênê gaxanî de kayo Kalkêk kay beno. Na serrê peyênî, tayê cayû de leyê Kalo Gaxan de jû kî Fat Fatîke (pîre) ca cêna.
Fat Fatîke; cênîya Kalkêkî ya. Hama raşt cênîke nîya. Xortû ra jû kîncûnê cênîke keno pay, kuno ra Kalo Gaxan dîma. Tayê ca de leyê Fat Fatîke de jû kî Areb ca gureto. No Areb kî rîyê xo eve tenîya sova ra şîwax keno. Leyê Fat Fatîke de fetelîno, aye qorî keno. Rocşênê Gaxanî de jêde xortî sabenê. Çê be çê fetelînê û “Gaxanê sîma bîmbarek bo” vanê. Zerê çêyî de bêveng manenê ke wayîrê çêyî ênû nas mekero. Hem her çê ra halêta xo cênê, hem kî kayo kalkêkî ra qom fîne huyayîş, jûbînî de yaranîye kenê. Verê çêberî de govende oncenê. Eke bî son çîyê ke arêkerdo, cênê sonê jû çêyê fîqarî de pozenê. Çîyo ke mend, ey kî dane wayîrê çêyî. Hata verê sodîrî tamîr cînenê, kîlamû vanê, reqeşînê û govendû oncenê. Nîya serrnewîye bîmbarek kenê.
Rocşênê Gaxanî de halêta Kalo Gaxan û xortû; wayîrê çêyî çî ke da o yo. Dendîk, lewlevî, fîndîqe, eskîze, qawute, qaxî û êb. Cayê danîyû ke Rocşênê Gaxanî de zaf gîran o. Sîped ra wayîrê çêyî danî ke potî, tayê çêyû de werînê, tayê domanû rê kî bare benê. Tayê heqa aweyê vajînê, erjînê awe. Tayê heqa hardo dewresê vajînê û pîsknînê bînê dar û ber. Tayê kî la ra noxoşînê û çêranê axîrê de dardê benê. Tayê kî serê hênî de pîsknînê hard ke teyr-tur bîwero. Sewe letîye de cênîyê çêyî ebe tencîkû ra sonê hênî ra awe anê. Awe ênû ra gorê; serrnewîye de deyrayîye ana. Na semed ra awe çê de û axure de pisknenê her ca. Rocşênê Gaxanî de cayê pêsare kî zaf hewl o. Pêsare ke pot, duwa ra; “No nîyaz, nîyazê Xîzîrî yo, az-uzê ma bîne perrûnê xo sano”, vajîno û çê be çê vîla kenîno. Pêsare serba xêrê merdû pojîyene. No jêde serba boye vîraştêne, çîke henî înam kerdene ke na boyê royê meyîtû kena mîrd. Dêrsimîjî, harde dewres û asmeno kêwe rê mînetkarêna xo musnenê. Çîke zanene ke eve sîlxetîya xo ra ê ke mebe, vêsan u têsan manenê.Sîpedê sernewîye de sarê çêyî nîyazûnê xo guretene şîyene verê jîyarû de raver namê Pasawo Newe ra dîma pêro namê bîmbarekû ra çîleyî vêsnene, mînete kerdene. Sewa serrnewîye de kêwanîya çêyî, samî jêde zerevete ra dana vîraştayene.
Tayê cayû de zerê zerevete de hîre uşîrî darînê we. Nê uşîrî dara hêruge, alançe û vame ra vîrajînê, hama dorme de kamjî darê meywayû ke est ê, ênû ra kî vîrajînê. Dergêna her jû uşîre 3-4cm ya. Uşîrû ra jûye cîtkarên nîşan kena, jê hengajî ya. Uşîra jûye dewlemendênî nîşan kena jê tac a, uşîra jûye kî qîsmet nîşan kena hem pon a hem kî tuj a. Uşîra qîsmetî raşta ke qîsmet kî raşt bo, durz bo.
Na uşîrû ra kes uşîra cîtkarên nêwazeno çîke cîtkarên guranayîş û feqîrênî ya. Wertê zerevete de kam ke uşîra dewlemendên onte, vanê; serrnewîye ey rê deyrayênî ana. (Seyfî Muxundî) Dêrsim de Rocşênê Gaxanî de jê Rocê Xîzîrî tayê cayû de hîrê rojî - roca seşême, çarşeme û poncşeme roce pêcêrîno. Jê alevîyû asma gaxanî de êzdaî kî “Cezna Êzî” bîmbarek kenê û na rocû qîrbû sarebîrnenê û rocê pêcênê. Jê alevîyû çîlû vêsnenê û mînete kenê.
Rocşênê Gaxanî de cayê torêyê zeyîye kî zaf berz o. Çîke zeyîye emekdara çêyî ya. Zeyîye, çêneka ke çê ra vejîya yanê; zewejîya a wa. Vanê; “Zeyîye ke şîye, tîj rîyê asmenî ra vîndena nîyadana, zeyîye haşta ya kî heredana.”
Na semed ra Gaxanî de çê pî ra halêtê gîranî sonê çêyê zeyîye. Rocşênê Gaxanî de zere her kes vîrajîno. Kes, kes ra nêheredîno. Serra verênîye ke rînd vêrda ra, serra newîye ra kî henî omîd kenîna. Bîmbarekêna Gaxanî jû hewte devam kena. Werte na hewte de tayê hîre roj kî roce pêcênê. Kam ke kamjî hewtê de wazeno zerê ey de roca şêseme, çarseme u poncseme roce pêcêno. Homete na roca zîmîstanî reet (gosehîra) bîvêro deyîn mînete xo kena. Gaxan de roca peyêne îyê ke besekenê çê xo de cem danê gîredayene, yanê venga heqî danê.
Tayê, Kalo Gaxan sîbenayîşê Noel Baba kî kenê. Hama henî zaneme ke Kalo Gaxan, jêde Xîzîr ano ma vîr. Çîke Xîzîr jêde hêkatû de homete sînê keno, qîlafetê kokîmî de çêyû fetelîno û çîmî arêkeno. Gaxanî de, Kalo Gaxan jê Xîzîr çêyû fetelîno. Hama Noel Baba jû serrnewîye de domanû rê çîmîyû vîla keno.
Rocşênê Gaxanî, tayê cayû de hona bîmbarek beno. Hama tayê, na torê xo êndî tirkî vîrazenê. Her kes gereke bîzano ke, no îtîqat eve zonê dayîke ra jû yo. Mîneta Kalo Gaxan, eve zonê dayîke ra vîrajîna. Mîneta hardo dewres û asmeno kêwe ke çarne tirkî, henî zaneme ke wayîr qe gos nêdano.
DAÎMÎ DOGAN