Senî ke kurdkî nameyê panc lehçeyanê cîyayan, yanî nameyê muşterek yê kirdkî (zazakî), kurmanckî, sorankî, hewramkî û lurrkî yo, bi eynî şekl edebîyatê kurdkî zî edebîyatê panc lehçeyan o. Yanî edebîyatê kurdkî; şîîra kurdkî, hîkayeya kurdkî û romanê kurdkî eynî sey ziwan û welatê kurdan parçeyanê cîyayan ra yeno meydan. Coka kam gama ke ma edebîyatê kurdkî yan zî şaxêka edebîyatê kurdkî ser o, ma vajin, gama ke ma hunerê hîkayeya kurdkî ser o xebitênê, ganî sey zarûrîyetêk ma cîya-cîya bala xwu bidin lehçeyan ser. Parçeyê cîyayî ke ma tesbît kerdê, eke ma înan bidin têver, a game tabloyo gird yê edebîyatê kurdkî temam beno.
Na meqala de tena çarçewaya edebîyatê kirdkî (zazakî) de ez do destpêk ra hetanî ewro bala xwu bidî averşîyayîş û rewşa umûmî ya hunerê hîkaye ser.
Na lehçeya ke Kurdistanê Bakurî de hetê çend mîlyon kurdî ra yena qiseykerdiş mintiqayanê cîya-cîyayan de bi nameyanê cîya-cîyayan yê sey kirdkî, kirmanckî, zazakî û dimilkî name bena. Seba ke mintiqaya ma bi xwu vanê kirdkî û ancî seba ke no name yeno manaya “kurdkî“ coka ez nê nameyî tercîh kena. Nisbet bi lehçeya kurmanckî û sorankî sey hewramkî, kirdkî hîna vêşî taybetîyanê ziwananê kanan xwu de muhafeze kena la mîyanê lehçeyanê kurdkî ra a ke tewr erey nusîyaya kirdkî (zazakî) ya.
Kitabo tewr verên ke na lehçe de nusîyayo, Mewludê Kirdî yê Ehmedê Xasî (1867-1951) yo. No esero menzûm serra 1899 de Dîyarbekir de Çapxaneyê Lîtografya de 400 nusxeyê ey ginayê çape ro (1). No kitabê yewin ê kurdan o ke Kurdistan de çapxaneyêkê modernî de ginayo çape ro (2). No eser seba ke welat de weşanîyeno û gelek nusxeyê ey mîyanê şarî de vila bîyê, hewna, seba ke hetê edebî ra zî eserêko erjaye yo, coka tesîrêko baş şarî ser o kerdo. Kirdkî de kitabê diyin Bîyîşa Pêxamberî zî, ancîna, metnêko menzûm o, û badê weşanîyayîşê Mewludê Kirdî hetê Osman Efendîyê Babijî (1852-1929) ra nusîyayo. La no eser zaf serrî dima ra, serra 1933 de Şam de hetê Celadet Alî Bedirxanî (1893-1951) ra ameyo weşanayene (3).
Tehdaya ziwan û edebîyatê kurdî ser o, ta dewrê Osmanîyan ra dest pêkerda (4) û dewrê komara Tirkîya de qedexekerdiş ra wetêr dereceyê çinkerdişî de bi hawayêko sîstematîk dewam bîya, coka nê her di metnananê verênan ra pey hetanî serranê 1970an xebatêka nuştekî nêbîya. Seba ke kurdê zazayî tena mîyanê sînoranê îdarî yê Tirkîya de ciwîyênê, cayêkê bînî de zî tu eserêk bi na lehçe nênusîyayo. Hîkaye zî tede metnê destpêkî yê modernî reya verêne serra 1979 de hetê ziwanzan û tarîxnasê kurdan Malmîsanijî ra kovara Tîrêjî de weşanîyayê. Senî ke edebîyatê modern yê kurmanckî kovara Hawarî ra dest pêkeno, ma eşkenê edebîyatê modern yê kirdkî zî kovara Tîrêjî ra bidin destpêkerdiş.
Hîkayeya yewine ya kirdkî bi nameyê “Engiştê Kejê” ke hetê Malmîsanijî ra nusîyaya, bi mexlesê M. Birîndarî serra 1980 de kovara Tîrêjî de weşanîyaya (5). Nuştox hîkaye de bi dîyaloganê mîyanê dersdar û wendekara ey de zulm û tedaya artêşa tirkan ke dewijanê kurdan ser o bena bi hawayêko realîst û bi ziwanêko sade qisey keno.
Na hîkayeya yewine, tesîr û teşwîqo muhtemel ke do wendox û namzedanê nuştoxîye ser o bikerdêne nêkena. Çunke badê ke hûmara diyine ya kovara Tîrêjî vejîyena, demeyêko kilm dima ra, cûntaya 12ê êlule hemeyê Tirkîya, bitaybetî Kurdistanê Bakûrî de her çî dana xwu ver û sey kerrayanê arêyeyî tehnena. O wext, eke kovarêk yan zî kasetêka kurdkî welatîyêkê sadeyî ser o yan keyeyêk de bikewtêne destê dewlete, no ameyêne manaya bi aşman îşkenceyanê giranan, bi serran heps û zindan û kiştişî. Mevajê ke nê kurdî bê, a game rewşe zaf giranêr bîyêne. Esas na rewşe ronayîşê komara Tirkîya ra bigêrê hetanî serranê 2000an, yanî heta ke pakêtê vurnayîşê qanûnan yê seba beşdarbîyayîşê Yewîya Ewropa meclisê tirkan de qebul bîyî, kêm yan zêde hertim wina dewam kerde. Rîyê na rewşa wêrankare ra tam 25 serrî badê cû, badê ke na hîkayeya yewine ya kirdkî çarçewaya projeyêk de serra 2005 de newe ra weşanîyaye hema neslê neweyî yan zî hîkayenuştoxê neweyî aye ra xeberdar bîyî (6). Na rewşa keyexeripîyaya, esas qederê heme lehçeyanê kurdkî û her çar parçeyanê welatê kurdan a, û ganî sey eybêk hesabê dagîrkeran ser bêro nuştiş. Rîyê na rewşa girane ra edebîyatê kurdî de gelêk eserî wextanê cîya-cîyayan de la yewbînan ra bêxeber, hema vajên ke sey zayîşêkê verênî ameyê xuliqnayene. Wendox û heskerdoxê edebîyatê kurdkî, namzedê nuştoxîye hetanî destpêkê serranê 2000an, yanî hetanî tîya ra pancês serrî verî zî bi hawayêko senkronîk eseranê edebî yê kurdkî ra xeberdar nêbîyêne.
Dewrê cûntaya eskerî ya 12ê êlula 1980î de hema vajên ke heme wendeyê kurdan ameyî tepîştiş, heps û zindanî debî. Nînan ra tayê kesan firsendê xwu dî û vejîyayî bi Ewropa. Roşinvîrê kurdan ke qismêkê înan Swêd de kom bîyî, seba averşîyayîşê kurdkî yê nuştekî, bitaybetî warê hîkaye û romanî de dest bi xebatanê erjayan kerd, gelek kovarî weşanayî. Na çarçewa de ma hûmara hîrêyin ya kovara Çira de ke serra 1995 de weşanîyaya rastê hîkayeya diyine ya kirdkî benê. Na hîkaye bi nameyê “Derdê Derwêşî” hetê şaîr, hîkayenuştox û arêkerdoxê folklorî J. Îhsan Esparî ra ameya nuştiş (7). Labelê na hîkaye zî eynî sey hîkayeya yewine badê ke weşanîyena, des serrî dima ra ke çarçewaya projeyêk de serra 2005î de newe ra yena weşanayîş, neslê neweyî yan zî hîkayenuştoxê ke welat de yê aye ra xeberdar benê (8). Na hîkaye de têkilîyê katibêkê kurdî yê teqawitbîyayeyî ke zêde tirkî nêzano cinîya ey a ke bi şaşî teşxîsê nêweşîyêka mergî ro aye ronîyayo, têkilîya ey derûdor û cîranan dir, çarçewaya nê têkilîyan de serranê 1970an yê Dîyarbekirî, numayîşê sîyasî, hetê polîsan ra eştişê keyeyan ser û tedaya înan yenê qiseykerdiş. Hîkaye de tayê cayan de tarîxê kurdan zî îşaret beno.
Hewna eynî wextan de, di Serdar Roşanî ke serra 1994 de kovara Armanc û Roja Nû de bi lehçeya kurmanckî (kirdaskî) ameyê weşanayene, dima hetê nuştoxî ra tercumeyê kirdkî bîyê û serranê 1995-6 de hûmaranê 2-5. yê kovara Çira de weşanîyayê. Hîkayeyê bi nameyê “Bircanê Dîyarbekirî ra Mektubêke” û “Gozêre” ke hesreta azadîya neteweya kurde qisey kenê, eynî sey her di hîkayeyanê verênan, teqrîben des serrî dima ra, badê ke serra 2005î de newe ra weşanîyayî, hema neslê neweyî yan zî hîkayenuştoxê ke welat de yê înan ra xeberdar bîyî (9).
Standardîzekerdişê kirdkî surgun de zaf erey dest pêkerd. Grûbêk roşinvîrê kurdan ke bi hawayêko mecburî tayê welatanê Ewropa de sey multecî mendêne, serra 1996 de Swêd de kom bîyî. Roşinvîrê ke şaristan û qezayanê cîya-cîyayan yê Kurdistanê Bakurî ra bî, xwu bi nameyê “Grûba Xebate ya Vateyî” name kerd (10) qaydeyê gramerê kirdkî û formê çekuyanê ke sey standard ameyê qebulkerdiş kovara Vateyî de dayî weşanayîş. Kovara Vateyî ke hetanî nika 47 hûmarê aye weşanîyayê, kîşta nê xebatanê ziwanî de, esas seba averşîyayîşê edebîyatê nesrî yê kirmanckî wezîfeyê wendegehêk dî. Gelek nuştoxê ke reya verêne bi rayîrê na kovare musayî wendiş û nuştişê kirdkî yan zî bi rayîrê na kovare wendiş û nuştişê xwu aver berd, demeyêko kilm de her yewî di-hîrê kitabê hîkayeyan weşanayî.
Qonaxê diyin yê averşîyayîşê hîlayeya kirdkî zî kovara Şewçila ya. Kovara edebî hunerî Şewçila ke tena eserê edebî yê kirdkî weşanena, adara 2011î de Dîyarbekir de dest bi weşana xwu kerd û hetanî nika 14 hûmarê aye weşanîyayê. Nê 14 hûmaran de 90 hebî hîkayeyê kirdkî ro edebîyatê kirdkî zêdîyayê. Kovara Şewçila de bitaybetî cînîyê edîbî beşdarê karwanê edebîyatê kirdkî bîyî.
Qaso ke ez eşkaya tesbît bikerî, hetanî nika 32 hebî kitabê hîkayeyanê kirdkî weşanîyayê:
1) Roşan Lezgîn, Binê Dara Valêre de, Çapa yewine: Weşanxaneyê Apecî, Stockholm, 2002, 72 rîpelî / Çapa diyine: Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2002, 75 rîpelî / Çapa hîrêyine: Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 72 rîpelî
2) J. Îhsan Espar, Beyi Se Bena?, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2004, 62 rîpelî
3) Denîz Gunduz, HYPERLINK “http://www.zazaki.net/haber/nustox-koy-bngol-deniz-gunduz-94.htm” Hîkayeyê Koyê Bîngolî, Çapa yewine: Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2004, 138 rîpelî / Çapa diyine: Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2015, 152 rîpelî
4) Munzur Çem, HYPERLINK “http://www.zazaki.net/haber/hewn-newroze-hewn-ma-kurdan-o-67.htm” Hewnê Newroze, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2005, 135 rîpelî
5) Roşan Lezgîn, Halîn, Çapa yewine: Weşanxaneyê Komalî, Îstanbul, 2006, 107 rîpelî / Çapa diyine: Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2015, 96 rîpelî
6) Huseyîn Karakaş, HYPERLINK “http://www. zazaki.net/haber/hkayey-huseyn-karakas-omid-esto-90.htm” Omîd Esto, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2006, 65 rîpelî
7) Jêhatî Zengelan, Gorse, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2007, 109 rîpelî
8) Roşan Lezgîn, Ez Gule ra Hes Kena, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2007, 84 rîpelî
9) Murad Canşad, HYPERLINK “http://www.zazaki.net/haber/edebyat-ma-de-eserko-muhm-xafilbela-72.htm” Xafilbela, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2008, 85 rîpelî
10) Alî Aydin Çîçek, Teberik, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2010, 95 rîpelî
11) Roşan Lezgîn, Tarîyîya Adirî de, Çapa yewine: Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 80 rîpelî / Çapa diyine: Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2015, 80 rîpelî
12) Bedrîye Topaç, Bero Sûr, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2012, 72 rîpelî
13) Mehmûd Nêşite, Çakêto Sipî, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2012, 120 rîpelî
14) Abdullah Esen, Kuçaya Hunerî, Weşanxaneyê Avesta, Îstanbul, 2012, 87 rîpelî
15) Şeyda Asmîn, Zeman Sey Fekê Kardî Bî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 152 rîpelî
16) Nadîre Guntaş Aldatmaz, Pîyê Mi Kemane Cinitêne, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 96 rîpelî
17) Murad Canşad, Hesê Mişî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 80 rîpelî
18) Burçîn Bor, Hêvîya Macire, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 72 rîpelî
19) Umer Farûq Ersoz, Berenge, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 80 rîpelî
20) Erkan Tekîn, Sewdaya Belekine, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 80 rîpelî
21) Seyîdxan Kurij, Grev, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2013, 80 rîpelî
22) Huseyîn Karakaş, Zere ra, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 102 rîpelî
23) Alî Beytaş, Solê Sûrî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 132 rîpelî
24) Îsmet Bor, Estareyê Koyê Hesarî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir, 2014, 80 rîpelî
25) Alî Aydin Çîçek, Lêl, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 80 rîpelî
26) Hîkmet Çalagan, Ters, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014, 58 rîpelî
27) Lorîn Demîrel, Vîndîbîyaye, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2014, 88 rîpelî
28) Alî Riza Kalan, Lêlê Şodirî de Yew Rayîrwan, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2014,112 rîpelî
29) Hesen Dilawer Dêrsim, Estareyê Asmênê Ma, Weşanxaneyê Aramî, Îstanbul, 2014, 128 rîpelî
30) Enwer Yilmaz, Ti Dejêko Bêwayîr î, Weşanxaneyê Tevnî, Îstanbul 2014, 63 rîpelî
31) Murad Canşad, Waştî, Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2015, 80 rîpelî
Nînan ra teber yew zî antolojîyê hîkayeyan esto:
32) Munzur Çem, Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Weqfa Kurdî ya Kulturî Li Stockholmê, Stockholm, 2005, 158 rîpelî
Seke aseno, nê 32 kitaban ra panc hebî her yew weşanxaneyêk ra weşanîyayê, êyê bînî Weşanxaneyê Vateyî û Weşanxaneyê Roşna ra weşanîyayê.
Hetê tema ra hîkayeyanê kirdkî de merdim zêde rastê nimûneyanê kilîşeyan nêbeno. Ganî merdim na rewşe sewîyeya edebî/estetîkî ya edîbanê kirdan wa girê bido. Çunke bi rastî zî zafê hîkayeyanê kirdkî hetê krîteranê edebî ra, hetê kalîteyê hîkaye ra, hetê şuxulnayîşê ziwanî ra meydan de yo ke bi hawayêko pêroyî, yanî exlebê xwu sewîyeyêk ser ra yê. Edbîyatê kirdkî de şaxa serekîye hîkaye ya. Tewirê edebî yo ke tewr zêde wanîyêno û tewr zêde nusîyeno hîkaye ya.
(1) Malmîsanij, Ehmedê Xasî, “Mewlidê Nebî”, Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, No: 4, Êlon-1985, Parîs, s. 75-97, Aktaran: Espar, J. Îhsan “Çend Nuştey û Kitabê Kirdkî” Zend: Kovara Lêkolînî, No: 1, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Payîz 1996, Îstanbul, r. 44-48
Xasî, Ehmed, Mewludê Nebî, (Transkirîbekerdox: Mihanî Licokic), Weşanxaneya Firat, Îstanbul 1994
(2) Malmîsanij, Yirminci Yüzyılın Başında Diyarbekir’de Kürt Ulusçuluğu (1900-1920), Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2010, r. 18
(3) Babij, Usman Efendî, Bîyîşa Pêxemberî, Kitabxana Hawarê, No. 4, 1933, Şam
- Bedirxan, Celadet “Zarê Dumilî Û Mewluda ‘Usman Efenedî” Hawar, Hej: 23, 16 tîrmeh 1933 Şam (Cilda yekem a Hawarê, Weşanên Nûdem, r. 603-608
- Malmîsanij, Bedirxan, Celadet, “Zarê Dimilî û Mewlida Usman Efendî”, Hêvî: Kovara Çandîya Giştî, Hejmar: 2, Gulan-1985 Parîs, r. 10, Aktaran: Espar, J. Îhsan “Çend Nuştey û Kitabê Kirdkî” Zend: Kovara Lêkolînî, Hejmar: 1, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Payîz-1996 Stenbol, r. 44-48
(4) Malmîsanij, İlk Kürt Gazetesi Kurdistan’ı Yayımlayan Abdurrahman Bedirxan (1868-1936), Weşanxaneya Vateyî, Îstanbul 2009, r. 89-90
(5) M. Brîndar, ”Engiştê Kejê”, Tîrêj: Kovara Çande û Pişeyî, Hejmar: 2, Sal 1980, İzmir, r. 32-37
(6) Munzur Çem, Antolojîyê Hîkayanê Kirmanckî (Zazakî), Weqfa Kurdî ya Kulturî Li Stockholmê, Stockholm 2005, r. 57-63