Dîrok ra nika dewleta tirk û hêzê kapîtalîst ser kurdan polîtîkayê xo leyminî şuxulnay, tewr peynî bi kaykerdişê, hêzê kapîtalîst, di Lozane de Kurdistanî çar parçeyê parçe kerdî. Endamê di Zanîngeha Xoserîya FLACSO ya Madrîde Beşa Têkilîya Şarî û Psîkolojî Prof. Marîo Carretero di Lozane kaykerdişan ser qise kerd.
Têkilîya dîplomasîyî
Prof. Marîo Carretero dîyar kerd ke dîrok ra nika hêzê kapîtalîstî kurdan warê dîplamasî ra dûr vistî, verba na rewşe zî eke kurdan wazenî se di warê mîyanêneteweye de wayîrê heqê sozî bibo ganîyo ke di mîyanê xo de hembarîya xo bikerî û nika mîyanê Heremê Kurdê Federal û Kobanê kanalê ciresnayişê akerde yê.
Prof. Carretero aşkera kerd ke dema dewleta Osmanliye kurdan wayîrê xoserî bi la belê serra 1913 û 1914’ê hêzê Almanya, Fransa, Îngîlistan û Rûsyaye ermenîyan baxane kerdî û verba kurdan destpê biryarî vergirewtişê ewlehî û lejkerî girewtî, çi heyfo ke nê hêzê kapîtalîst di warê dîplomasîyê de seserrê day vînkerdiş la semedê na rewşe zî yew nêbîyîşê kurdan ra qewimyeno.
‘Teror û ewlehiyê’
Carretero îzeh kerd ke di serrê 1913 û 1914’ê de dewletê Almanya, Fransa, Îngîlistan û Rûsya nê demî polîtîkayê ewlehîyî înşa kerdî û polîtîkayê nê dewletan, dewletê Tirkîya, Îran, Irak û Sûrîye zî binê nameyê ‘teror û ewlehîyê’ şuxulnay û xo ra kerdî edet û polîtîkayî.
Carretero wina vat: “Netîceyê nê polîtîkayê ser zî di mîyanê seserrî de bi nameyê kurdan sewbî hêzan biryar girewtî û wayîrê hêqê sozî bîyê. Di mîyanê 20 serrî de belkî şert û mercê dewleteke kurdan cuyenî weş nêbo sezî, dîplomasîya kurdan her ke şî xo aver berd. Nika kurdan di mîyanê rewşa xo averberdişî de yê. Nê ravêreyeye zî zey ravêreyeya 1913’ê muhîm o. Êdî kurdan di Rojhîlatê Mîyanê de şarekê muhîm bîyê û xobixo newe ra xelq kerdî la eynî muhîmî kurdan di warê dîplomasîyê mîyanêneteweye de nêdanî. Na rewş zî mojnena ke kurdan hîna no pirsgirêkê xo çareser nêkerdî. Ganîyo ke şert û mercî dîplomasîyê weş bêro şuxulnayiş.”
Bi Kobanê kifş kerdî
Carretero destnîşan kerd ke taybetê ser Kobanê, dinya kurdan peynîya seserrrê sekî newe ra kifş kerd û wina dewam kerd: “Çi heyfo ke çi çax kurdan di qirkerdişî de rîbirî bimanenî no demî rojdemê dinyaye ra yenî. No ser zî ganîyo ke kurdan hewna di qirkerdişî de rîbirî nêmendişî rê, na rewşe zaf weş nirx bikerî. Belkî hetanê yew ca no kêmasîya kurdan yew ca bêro famkerdiş, çimkî kurdan bi ferqî parçe û rayvistişan dinyaye ra ewnîyenî û hetanê yew ca zî karakterîstê dewletê mîyanêneteweye zî hetanê yew ca yena famkerdiş. Çi heyfo ke dîplomasî zaf parçe bîyîşê qebul nêkeno. Ganî di mîyanê xo de pirsgirêkan yew ca biveradî û raştîya Kurdistanî ser têbigerî û no demî kurdan di warê dîplomasîyê wareke cida de ca bigêrî. Êdî hêzê kapîtalîst nêeşkerî kurdan ra raşte bidî, kurdan xobixo polîtîkayê xo dîyar bikerî.”
Tirkîya serkewt nêbî
Carretero dîyar kerd ke taybetê nê 30 serra ke kurdan konumake bi avantaje destpê kerd û wina domna: “Îran di menfaetê xo de heremî ser wazena kurdan bişuxulna, Sûrîyeye de zî hetanê nika seba kurdan yew polîtîkayê nêbîyo, Irak zî zey Îrane wazena têbigera û avantajîya zî zaf a. Belkî şîyîşê Saddamî verê kurdan akerdo se zî, seba ke Irak tena dîplomasîya heremî şuxulnena no ser zî seba kurdan yew navenda antişê nîya, çimkî no polîtîk stratejî zî mesafeya hukûmata otonom û heremê dewlete teng kena.”
Carretero ard ziwan ke Tirkîya taybetî di mîyanê 30 serrî de têkoşîna PKKî ser taybetê heremêke kurdan cuyenî polîtîkayê kaosî şuxulna û no ser zî Tirkîya serkewt nêbî la hema zî avantajê Tirkîya domyena û wina vat: “Têkilîya Tirkîyaye ya DYA û YEyî, têkilîya Tirkîyaye ya alema îslamî hema zî Tirkîya avantaj kena. Her kes zî zanena ka polîtîkaya Tirkîyaye ya teror û ewlehî rijyeya la belê hema zî di destê Tirkîyaye de kartê kurd est a.”
Carreto tewr peynî qise xo de aşkera kerd ke di dema nêzdî de Tirkîya pirsgirêkê heremî wazena bi têkilîya kurdan çareser bikero, eke tifaqa kurd û tirk hêz bibo se do di warê herem û dinyaye de têkilîya dîplomatîk a Tirkîyaye hîna rehet bibo, eke tam çewtî yew rewşî bibo se do hem tirk hem zî kurdan bê hêz bibî û vîn bikerê.
Ganîyo ke kurdan Lozan ra ders bivejnê
Carretero bal ont ser peymana Lozan a serra 1923’ê û no dergî da qise xo: “Êdî kurdan fark bikerî hem hêzêke heremî yê hem zî hêzêke mîyanêneteweye yê, hetanê nika kurdan di binê çar dewlete maxdûr bîyê, êdî na rewş ra çareser bibî. Kurdan êdî dîplomasîyê maxdûr ra fek verabidê, tabî merdim edebîyata maxdûr ra nêeşkenî bivajê dîplomasî, êdî kurdan yew hêzî la di warê dîplomasîyê de bi parçe têgerîyenî. Belkî viraştişê panel, konferans, meş, silgerê çapemenî û weşan muhîm la nê xebatan ra xebatê dîplomasî vatişî zî zaf şaş o.” BI ŞERT Û ÎMKANÊ XO Carretero ciresna ke dîplomasîya şarê muhîm la dîplomasîya dîplomatîk zî zaf muhîm o, cêr ra hetanê cor yew dîplomasîyê, DYA zî şuxulnena, hetta heme hêzê mîyanêneteweye şuxulnenî. Carretero destnîşan kerd ke seba dîplomasîyê dewletbîyîş, di hêzê destê xo de vînayiş, ser menfaetê dîplomasî û hêzdar yew ekonomî ra wayîrbîyîş konumbîyîş nîyo, tena îmkan û şertê xo şuxulnayiş dîplomasî yo.
ALÎ ONGAN/CENEVR