Yazar Susanne Mierau: Yeterince anlattık! Kadınlar erkekleri eğitmekten neden vazgeçmeli?

  • İnsanların alıştıkları güvenceler sarsıldığında, stres altında çoğu zaman tanıdık ve geleneksel kalıplara geri döndüklerini gösteriyor. Siyasi ve psikolojik açıdan bakıldığında bu tepkiyi anlamak mümkün. Ancak bu, başka türlü davranmanın mümkün olmadığı anlamına gelmiyor.
  • Ataerkil düzenin devamlılığı yalnızca açık tahakkümle sağlanmaz. Sorumluluğun kime ait olduğunu belirleme, tartışmanın yönünü değiştirme, başkalarına ne yapmaları gerektiğini dikte etme ve işin ucundan sıyrılma gücü de bu düzenin sürmesini sağlar.
  • Aile içinde demokratik ilişkileri ve karar süreçlerine katılmayı deneyimleyen bir çocuk, söz hakkının neredeyse hiç olmadığı bir okul sistemiyle karşılaştığında büyük bir çelişki yaşıyor: ‘Bana düşüncelerimin ve söylediklerimin önemli olduğu öğretildi. Ama burada bunların hiçbir önemi yok.’

Çeviri: Yeni Özgür Politika

“Anneler için yazılmış, ama asıl babaların okuması gereken bir kitap” olarak vurgulanan “Yeterince Anlattık” (Genug erklärt) adlı yeni kitabında pedagog ve aile uzmanı Susanne Mierau, annelere yeni görevler ve tavsiyeler vermek yerine, sorumluluğun ait olduğu yere bırakılması gerektiğini savunuyor: Erkeklerin sorunların farkına varmasını ve bilinçlenmesini sağlamak kadınların görevi değil.

Sonuç vermeyen konuşmalar, zihinsel yük (Mental Load) üzerine tartışmalar… Özellikle kadın-erkek ilişkilerinde birçok kadın, partnerinin eşitlikçi bir ilişki ve ebeveynlik anlayışı geliştirmesi için durmaksızın çaba harcıyor.

Kadınları sürekli açıklama yapmak zorunda bırakan bu çabanın ardında, yükün hafiflemesi ve bakım emeğinin (Care-Arbeit) adil biçimde paylaşılması arzusu yatıyor. Ancak bu çaba bir tükenmişliğe ve şu soruya da yol açıyor: Bu konularda öğrenmek ve değişmek neden yalnızca benim sorumluluğum?

Almanya'da yayım yapan Edition F için gazeteci Anne-Kathrin Heier, Mierau ile yaptığı söyleşide, insanların sınırlarından, toplumsal rol kalıplarından ve değişimin bazen ancak kesin sınırlar koyarak mümkün olmasından söz ediyor.

Kısaltarak düzenlediğimiz uzun söyleşinin girişinde Mierau şöyle diyor: “Ne yazık ki yapısal ve kurumsal düzeyde yeterince ele alınmayan sorunların yarattığı açığı yine biz ebeveynler kendi bireysel çabalarımızla kapatmak zorunda kalıyoruz.” 

Kitabında da siyasi ve yapısal sorunları açıkça ortaya koyuyorsun. “Artık anlatacaklarımı anlattım” deme kararına yol açan ilk somut düşünce ya da olay neydi?

“Duygusal Yük” (Emotional Load) adlı kitabım yayımlandıktan sonra çok sayıda kitap söyleşisine, konferansa ve atölyeye katıldım. Buralarda hep aynı soruyla karşılaşıyordum: ‘Partnerimin bu konularla ilgilenmesini nasıl sağlayabilirim? Meseleyi anlamasını, hak vermesini nasıl sağlayabilirim?’

Bir noktada bunun gerçekten çok büyük bir sorun olduğunu düşündüm. Almanya'nın birbirinden farklı pek çok yerinde hep aynı hikâyenin anlatıldığını fark ettim. Ben de meselenin kökenine inmek istedim: Bunun asıl nedeni ne?

Kitabını bir tür “anti-rehber” olarak tanımlıyorsun. Bununla neyi kastediyorsun?

Mesele annelere daha fazla sorumluluk yüklemek, onlara bir sonraki ‘mükemmel tavsiye’yi vermek değil. Zaten bakım ve ebeveynlik alanındaki rehber kitaplara giderek daha eleştirel yaklaşıyorum. Bu kitapları çoğunlukla anneler satın alıp okuyor; sonuçta onların üzerindeki yük daha da artıyor. Oysa yapmamız gereken, bu yükü başka türlü dağıtmak, sorumluluğu yeniden paylaşmak.

Kadınların daha fazla iş yapması, daha çok okuması, daha fazla sorumluluk üstlenmesi gerekmiyor. Asıl mesele, kadınların şu düşünceyi benimsemesini sağlamak: Bunları yapmak zorunda değilim.

Kitabın arka kapağında, “Annelerin okuması gereken, ama aslında babalara hitap eden bir kitap. Üstelik annelerin babalara bu kitabı okumalarını söylemesine bile gerek kalmadan.” Peki, heteronormatif ilişkilerin çoğunda bu neden neredeyse gerçekleşmesi imkânsız bir beklenti?

Çünkü birçok baba bu konularla kendiliğinden ilgilenmiyor. Kitapta kibir (hybris) üzerine bir bölüm var. Burada ele aldığım düşünce şu: ‘Ben zaten bu işin üstesinden gelirim. Bunda büyütülecek ne var? Bağlanma, çocuk yetiştirme… İnsanlık bunları bugüne kadar bir şekilde halletmiş.’ Oysa işler böyle yürümüyor. Özellikle günümüzde çocuk yetiştirmek, son derece bilinçli ve özenli bir yaklaşım gerektiriyor. Kitabımda ayrıca şuna dikkat çekiyorum: Ataerkil düzenin devamlılığı yalnızca açık tahakkümle sağlanmaz. Sorumluluğun kime ait olduğunu belirleme, tartışmanın yönünü değiştirme, başkalarına ne yapmaları gerektiğini dikte etme ve işin ucundan sıyrılma gücü de bu düzenin sürmesini sağlar. ‘Oğlunu eğit’ demek yerine, ‘Kocanın kendisini yetiştirmesini bekle’ demeliyiz. Bu, erkeklerin yalnızca feminist açıdan üstlenmesi gereken bir sorumluluk değil, aynı zamanda ebeveyn olarak görevlerinin de bir parçası. 

Birçok kadın ve anne, kitapta anlattığın durumu çok iyi tanıyor: Erkek arkadaşlarımız ve partnerlerimiz için özel okuma listeleri, klasörler hazırlıyoruz. Bütün bu çabanın ardında nasıl bir acı, nasıl bir umut var?

Aslında çok üzücü bir durum. Anneler bütün bunları yaparak adeta şöyle haykırıyor: ‘Ne olur, sen de sorumluluk al! Desteğine ihtiyacım var!’ Bu, aynı zamanda bir yakınlık ve dayanışma çağrısı: ‘Bu yükü birlikte taşıyalım.’ Çünkü bir insanın bütün bu sorumlulukların altından tek başına kalkması mümkün değil.

Özellikle günümüzün karmaşık koşullarında, çocuklara her yaş döneminde eşlik etmek gerçekten büyük bir sorumluluk. Üstelik bugünün ebeveynlerinin karşılaştığı bazı meseleler önceki kuşaklar için hiç gündemde değildi. Yapay zeka, sosyal medya, siber zorbalık, yeni nesil uyuşturucular… Bunlar hepimizin yeniden öğrenmek ve kendimizi geliştirmek zorunda olduğu konular.

İnsan çocuk yetiştirme sorumluluğunu bir başkasıyla paylaşıyor. Dolayısıyla en yakınındaki kişinin de şunu kabul etmesine ihtiyaç duyuyor: Çocuk yetiştirmek önemli ve büyük bir sorumluluk.

Kitabında, “Değişimin anahtarı benim elimde” yazıyorsun. Ancak birçok kadın şu soruyu soruyor: Değişmesi gerektiğini o kendiliğinden fark etmiyorsa, bu süreci ben başlatmayacaksam kim başlatacak?

İnsan bu düşünceyi gerçekten içselleştirdiğinde, partnerine son bir kez daha açıkça çağrıda bulunabilir. Ama bu, bitmek bilmeyen ve insanı tüketen bir ısrar biçiminde olmamalı. Aksine, neyin değişmesi gerektiğini ve partnerinin de bu değişim için sorumluluk üstlenmek zorunda olduğunu kesin bir dille ortaya koymalı: ‘Bu ilişki üzerinde birlikte çalışmamız gerekiyor. Bunun için senin de sorumluluk alman şart.’

Bu, yapılacak son çağrı olabilir. Çünkü insanın kendi hayatı üzerinde söz ve etki sahibi olamaması son derece yıpratıcı ve sinir bozucu. Sürekli bir şeyleri dile getiriyorsun ama hiçbir şey değişmiyor.  

Bu bitmek bilmeyen açıklama ve ikna çabasından yorulan kadınlar, çoğu zaman ilişkilerden geri çekilmeyi tercih ediyor.

Burada asıl soru şu: Bu yükü daha ne kadar, ne kadar süre taşıyabilirsin? Sonuçta hepimizin yalnızca bir hayatı var. Partnerin seninle birlikte sorumluluk üstlenmiyor, ortak yaşamınız için çaba göstermiyorsa, bu ilişkiyi ayakta tutmak için daha ne kadar zamanını ve enerjini harcamak istiyorsun?

Üstelik bu durum yıllarca sürebilir, karşına çıkan sorunlar da hiçbir zaman bitmez. Kreş dönemi biter, okul başlar. Bu kez notlar, başarı baskısı ve akran zorbalığı gündeme gelir. Ardından ergenlik dönemi gelir: medya kullanımı, uyuşturucu, hayatın anlamına ilişkin sorular… Çocukların 18-20 yaşına gelene kadar sürekli tutum alman, onlara rehberlik etmen gereken meseleler bunlar. Gerçekten bütün bu yılları tek başına mücadele ederek mi geçirmek istiyorsun?

Kadınların onlarca yıl boyunca aynı engellerle karşılaşması ve hiçbir şeyin değişmediğini hissetmesi elbette yeni değil… Bunlar pek çok ailede varlığını sürdürüyor.

Bugün yayımlanan pek çok feminist kitap ve araştırma, tam da bu değişimi sağlayacak gücün nereden geleceği sorusuna yanıt arıyor. Çoğunun vardığı sonuç şu: Değişim için baskı gerekiyor. Bunun yollarından biri de grevler. Yalnızca kotaların getirilmesini ya da yeni yasaların çıkarılmasını beklemek çoğu zaman yeterli olmuyor.

Kitabımda beyin araştırmacısı Gerhard Roth'tan da söz ediyorum. Roth'a göre insanların ve toplumların değişebilmesi için hissedilir bir değişim baskısına ihtiyaç var.

Roth bu koşulları şöyle sıralıyor: Değişmeye hazır olmak, değişimi zorunlu kılan bir sıkıntı ya da baskı hissetmek, değişimin getireceği olumlu sonuçları beklemek ve sabırlı olmak.

Yani karşındaki kişinin değişmeye hazır olması, bunu gerçekten istemesi gerekiyor. İlişki senin için önemliyse, bu değişimin gerçekleşmesi zaman alabilir. Ancak bu süreçte feminist değerlerinden ve bağlanma odaklı yaklaşımından vazgeçmek zorunda değilsin.

Toplumsal cinsiyet rolleri yeniden katılaşıyor. Güncel araştırmalara göre Z kuşağındaki erkeklerin yüzde 43'ü erkeklerin fiziksel açıdan güçlü ve sert görünmesi gerektiğine inanıyor. Her beş erkekten biri ise çocuk bakımında ve ev işlerinde fazla sorumluluk üstlenen babaları daha az erkeksi buluyor.

Burada birden fazla etken bir araya geliyor. Sürekli yaşanan krizlerin de beslediği güçlü bir geleneksel değerlere dönüş eğilimi var. Pia Lamberty, “Kıyamet Bekleyebilir” (Der Untergang kann warten) adlı kitabında krizlerin dünya görüşümüzü nasıl etkilediğini çok isabetli biçimde anlatıyor. İnsanların alıştıkları güvenceler sarsıldığında, stres altında çoğu zaman tanıdık ve geleneksel kalıplara geri döndüklerini gösteriyor.

Siyasi ve psikolojik açıdan bakıldığında bu tepkiyi anlamak mümkün. Ancak bu, başka türlü davranmanın mümkün olmadığı anlamına gelmiyor. Sosyal medya da bu eğilimi güçlendiriyor. Güçlü, saldırgan ve duygularını belli etmeyen erkek modeli yeniden dolaşıma sokuluyor ve ideal erkeklik olarak sunuluyor.

Kitabında, “Ataerkil değerlerin ve normların çocuklara aktarılması, cinsiyeti ne olursa olsun bütün çocuklar için bir tür ruhsal yaralanmadır. Çünkü hepsi bu aktarımın sonuçlarından zarar görür.” Bugün birçok anne çocuklarını feminist değerlerle yetiştirmeye çalışıyor. Ancak bir yanda kendi davranışlarını değiştirmemesini toplumsallaşma biçimine bağlayan bir partner, diğer yanda geleneksel cinsiyet rollerini sorgulamadan yeniden üreten bir eğitim sistemi var. Böyle bir ortamda kadınlar bu çaresizlik duygusunu nasıl eyleme dönüştürebilir?

Bu son derece zor bir mesele ve kolay yanıtları yok. Aile içinde demokratik ilişkileri ve karar süreçlerine katılmayı deneyimleyen bir çocuk, söz hakkının neredeyse hiç olmadığı bir okul sistemiyle karşılaştığında büyük bir çelişki yaşıyor: ‘Bana düşüncelerimin ve söylediklerimin önemli olduğu öğretildi. Ama burada bunların hiçbir önemi yok.’

Bu durum kaçınılmaz olarak çatışmalara yol açıyor. Çocukları daha en başından itaat etmeye ve mevcut düzene uyum sağlamaya alıştırmak elbette daha kolay olabilir. Ancak uzun vadede bunun ne kadar yıkıcı sonuçlar doğurduğunu biliyoruz. Ruhsal hastalıkların, tükenmişliğin ve çalışma hayatından erken ayrılma oranlarının yüksekliğinde bunun izlerini görebiliriz.

Şu anda kritik bir dönemeçteyiz. Ne var ki farklı bir yol izlemek isteyenler çoğu zaman zaten tükenmiş durumda. Kadınların gönüllü çalışmalara ya da siyasi katılıma ayırabilecekleri zaman ve enerjileri de genellikle daha az. Oysa koşulları değiştirebilmek için tam da bu tür katılımlara ihtiyacımız var.

Bu nedenle en önemli şey dayanışma içinde olmak ve imkânlarımız elverdiğince bu yapıları birlikte dönüştürmek için çalışmak.

Özellikle ataerkil şiddetin söz konusu olduğu ilişkilerde bakım emeği ve zihinsel yük hakkında sürekli açıklama yapmak, insanın enerjisini tüketen bir mücadeleye dönüşebiliyor. Şiddete maruz kalan kadınlar bazen yıllarca bu ilişkilerin içinde kalıyor; yaşadıklarını belgeliyor, ilişkiyi anlamlandırmaya çalışıyor ve partnerlerine davranışlarının etkilerini tekrar tekrar göstermeye uğraşıyor. Bu süreçte kendilerine şu soruyu da soruyorlar: Acaba aşk sandığım şey aslında yalnızca alışkanlık mı?

Ben bunu yalnızca alışkanlıkla açıklamazdım. Burada önemli olan, insanın o ilişkiye bugüne kadar ne kadar yatırım yapmış olduğu: Duygusal enerjisini, fiziksel gücünü ve çoğu zaman maddi kaynaklarını. Bütün bunlar insanı ilişkinin içinde tutabiliyor. (…) Burada en önemli noktalardan biri, şiddete maruz kalan kişileri suçlamamak. Onlara ‘Neden daha önce ayrılmadın?’ diye sormamak gerekiyor. Çünkü insanı bu ilişkilerin içinde tutan çok güçlü yapısal ve psikolojik dinamikler var.

Kitabında bize öğretilen aşk anlayışını sorgulamamız gerektiğini yazıyor ve feminist yazar bell hooks'a atıfta bulunuyorsun. Peki, “çarpıtılmış bir aşk anlayışı” nasıl oluşuyor?

Aşkı hiçbir zaman toplumsal değerlerden bağımsız biçimde öğrenmiyoruz. Çoğumuz ataerkil kalıpların şekillendirdiği bir aşk anlayışıyla büyüyoruz. Yani daha en başından güç ve güçsüzlük ilişkilerinin belirlediği bir dünyanın içinde yetişiyoruz.

Çocuk yaşta aşkın çaresizlik, güçsüzlük, hatta şiddetle bir arada var olabileceğini öğreniyoruz. Dolayısıyla aşk anlayışımız tarihsel, kültürel ve politik olarak şekillenmiş durumda.

Bizim toplumumuzda çocuk yetiştirme anlayışı kuşaklar boyunca katılık, baskı ve şiddetle iç içe oldu. Çocuklar bir yandan ‘Seni seviyorum’ sözünü duyarken diğer yandan incitici davranışlara maruz kalabiliyor. Böylece sevgiyle acı veren deneyimler birbirine karışıyor. İnsan da zamanla bu ikisini bir arada var olabilen şeyler olarak öğreniyor. 

Peki, bize öğretilen bu aşk anlayışından nasıl kurtulabiliriz?

Öncelikle şiddetin farklı biçimlerini tanımayı ve ayırt etmeyi öğrenerek. Bunun için bilgi edinmekten ya da gerektiğinde profesyonel destek ve terapi almaktan yararlanabiliriz.

Buradaki temel mesele, insanın kendi değerine ilişkin algısıyla ilgili: Kendim için neleri talep edebilirim? Bana nasıl davranılmasını istiyorum? Hangi noktada ‘Buraya kadar, bundan ötesine izin vermiyorum’ diyebilirim?

Bir de özellikle önemli olan başka bir şey var: Sağlıklı ilişkiler içinde yeni ve iyileştirici deneyimler yaşamak. Bu ilişkilerin mutlaka romantik olması gerekmiyor, arkadaşlıklar da insana başka türlü bir ilişki kurmanın mümkün olduğunu gösterebilir. 

Peki eğitim süreci? Okul, çocukların şiddetin ne zaman başladığını fark etmeyi, kendi sınırlarını tanımayı ve bu sınırları korumayı öğrenebilecekleri bir yer olamaz mı?

Hatta bu eğitim çok daha erken yaşlarda, kreşlerde ve bebek bakım kurumlarında başlıyor. Çünkü henüz konuşmayı öğrenmeden önce bile çevremizdeki ilişkiler ve deneyimler bizi şekillendiriyor.

Yine dönüp dolaşıp koşullara geliyoruz: Gündelik hayatta karşılaşılan ince şiddet biçimlerini ve açık sınır ihlallerini zamanında fark edip önleyebilmek için kurumlarda personel sayısının artırılması, çocuk gruplarının küçültülmesi gerekiyor. (…) Her şeyden önce, her insanı eşit ve eşit değerde kabul etmekle ilgili. Karşımızdaki insanın, herhangi bir şeyi kanıtlamasına gerek kalmadan, sırf insan olduğu için sahip olduğu ve tartışmaya açık olmayan bir öz değeri vardır. Bu hem çocuklar hem de yetişkinler için geçerlidir.

Birçok anne şu ikilemle karşı karşıya kalıyor: “Artık gücüm kalmadı ama vazgeçersem çocuklarıma yanlış bir örnek olmuş olacak.” Sürekli kendini suçlama ve yetersiz hissetme döngüsünden nasıl çıkabiliriz?

Kadınların üzerinde muazzam bir toplumsal baskı var. Bir şeyler yolunda gitmediğinde suçlanacak kişi olarak hemen anneler görülüyor. Toplum olarak bütün sorumluluğu annelerin omuzlarına yüklemekten vazgeçmeliyiz.

Aynı zamanda her şeyi kontrol edebileceğimiz yanılgısından da kurtulmamız gerekiyor. Ebeveynler çocukların hayatında elbette çok önemli bir yere sahip, ama her şeyi belirleyemeyiz. Çocuklar büyürken kendilerine iyi gelmeyen yapılarla ve insanlarla karşılaşabiliyor.

Böyle durumlarda bir de ‘Çocuğunu yeterince dayanıklı yetiştiremedin mi?’ diye sorulması, sorumluluğu tersine çeviren, son derece tehlikeli bir yaklaşım. Üstelik psikolojik dayanıklılık yalnızca ebeveynlerin tutumuyla belirlenmez, biyolojik etkenler de bunda rol oynar.

Bütün bunları bir arada düşündüğümüzde; görünmez bakım emeği, kuşaktan kuşağa aktarılan toplumsal kalıplar ve artık bitmesi gereken açıklama çabası… Peki, gerçekten iyi gelen, insanı ayakta tutan ilişkilerin ortak özelliği nedir?

Kendimizi hem bedensel hem de duygusal açıdan güvende hissedebildiğimiz ilişkiler. ‘Bu ilişkide kendimi duygusal açıdan güvende hissediyor muyum?’ sorusunu sormak her türlü ilişki için meşrudur. İster romantik bir ilişkide ister arkadaşlıkta ister kendi anne babamızla kurduğumuz ilişkide olsun.

Kitabını okumadan önce, sürekli bir şeyleri açıklamak ve anlatmak gündelik hayatımın sıradan bir parçasıydı. Şimdi durup düşünüyorum: Bütün bunlar benden ne kadar çok enerji alıyor! Sorun, gösterdiğim çabanın boşa gitmesi değildi; asıl sorun, bu çaba içinde kendimle ve kendi ihtiyaçlarımla bağımı yitirmiş olmamdı.

Hepimiz bu kalıpların içinde büyüdük. Bu yüzden çoğu zaman alıştığımız sınırların ötesine bakmakta, başka seçeneklerin de mümkün olduğunu fark etmekte zorlanıyoruz. Bazı yolların tek seçenek olduğuna yanlışlıkla inanıyoruz: geleneksel eğitim hayatı, önceden belirlenmiş yaşam dönüm noktaları, kalıplaşmış ilişki modelleri… Oysa bunların her biri bambaşka biçimlerde düzenlenebilir. (…) Bu tür modeller yepyeni bakış açıları sunuyor. Mevcut normları sorgulamaya başlıyor ve kendi ihtiyaçlarımıza gerçekten neyin uygun olduğunu özgürce düşünebiliyoruz.

Kaynak link: https://editionf.com/politik-gesellschaft/genug-erklaert-susanne-mierau-im-interview/