Kilîtê tarîxê Kurdan, komalê Neolîtîk a. Yanî komalê ke şoreşê zîret û kedî kerdişe heywanan viraşta, o komal o. Ver ki, Kurdê verênî na şariştanîyê însanîyet ye hewe ewîl awakerda. Cigêrayoxan no derheqê de cigêrayîş kerda û netîce ya hîna veta wertî. Kerda zelal ke, hetê arkeolojî, etîmolojî û etnolojî de hewe ewilî  Îsayî ra ver(ÎV) di 12 000 de qintar û di zerê û perrê pergalê  Koyê Toros-Zagros de, caye ke, ko û deşt resene yewbin û uca awe esta, nizdeyê naye hetan dê şorêşe neolîtîk ameyo viraştiş. Ziwanê însanîyet zî, no dem de eynî caye de raverşiyo. No raverşayîş şoreşek gird e zîhnî û hîşmendîyo.

Îsayî ra ver serra 6000-4000 de,  Kurdîstan de çande neolîtîk ristim ra saz ben o. Na kultur rê vanî kulturê Tel Khalaf. Na çand, Kurdê verîn baw û kalê Kurdan şarê Arî awakerd o. Dima ra şarê Arî, şarê Hurrî vecîyaye werti. Baw û kalê Kurdan Arî û Hurrî, ne cayê xo bedilno, ne zî cayek bînî ra ameye. Şarê êsil ya Kurdîstanê yê. Çande û ziwane xo ya pak û êsil pawito û ameyê heta nika.
Ziwanê Kurdî de lehçeya Kirdkî-dimilkî, kirmanckî an ki zazakî- sey xo menda. Cigêrayîşê ke bîyê, gorê nayê cigêrayîşan yena vatiş ke, lehçeya ke şarê Hurrî qise kerda lehçe dimilkî, yani kirdkî bî.  
Gore pelge tarîxî, inan baw û kalê Kurdan yê verênî şarê Hurrî, Îsayî ra verî 3000 di destpêkenî ser Kurdîstan benî sermîyan… Çewlîk de zî serweriyo xo virazenî. Çi hetê çand, çi hetê ziwan, hacete û teknîk esti, Hurrîyan ra mara mîras mendî.
Hurrîyan ra dima Kurdên Mîtanî ser Çewlîg benî sermîyan.
Dewlata Hurrî-Mîtanî re dima, Asur ser Kurdîstan hukim kenî, la ser Çewlîg ser zaf hakim nêbenî.
Asuran ra dima Urartî Çewlîg ser benî sermîyan. Dewlata Urartîyan giranî Kurden Hurrîyiji û qabile Haldî yê.
Wexte ke, Kurden berdewamê Hurrîyan qawme Med û şarê Babîl îttîfak virazenî, dewlata zalim ya dewlata Asur wertira rakenî û Împaratorîya Konfederasyonê Medan virazenê. Çewlîg zî kewno zerrê sînore Medan.
Bi xayîntîyê fermandare Medan ye Harpagas, darbek saraye hemvere Medan virazîyena û wareza Medan Kiros ji hayîntî ken o, cayê Medan, Pers beni sermiyane Mezopotomya.
Seseren Î.V.330- Î.B.250 de di Kurdîstan û Çewlîg de Qiralîyeta Komagen hukim ken o. Dima ra Çewlîg ge-ge kewno bin hukme Bîzansiyan, ge-ge kewno bi hukmê Sasanîyan. Îsayî ra bade serranê 650 re dima Çewlîg û Kurdîstan kewno bin hukme Emewîyan. Wextek Kurdê Mervanî, ser Çewlîg hukim kenî. Dima ra Kurdê Eyyubî, înan dima ra Tirkê îstîlaker Selçukî , Selçukîyan dima ra zî Akkoyunî û Osmanîyan, ser Çewlîg hukim xo domkerda.
Çewlîg, wextê Osmaniyan de bajar niyo. 1844 beno nahîye û Pali re yeno girêdayen. Palu zî girêdayê Eyaletê Amed beno. 1872 Çewlîg beno qeza. 1881 de bajarê Bedlîs ra yeno girêdan.  Deme ke, 1924-1927 de Dara Hênî bena bajar, Çewlîg zî beno qeza yê Dara Hênî. Bade Serhildana Şex Seîd, Dewleta Tirk ya Kolonyalîst Dara Hênî kena qeza û Dara Hênî û Çewlîg pîya 1926 ra hetanê 1929 Xarpêt ra girêdano. 1929 de Muş ra giredano. 1936 Çewlîg kena bajar û qeza Dara Henî, Bongilan, Gexî û Kanîreş gena mîyanê sînore Çewlîg. 1945 zî name Çewlîg bi ziwanê Tirkî ken Bîngol.Bi na armanc kena ke, cayê ke bîyê merkeze Serhildane Şex Seîd nayê cayan bigero binkontrol û bêtesîr bikero.
Tarîxe Qezayê Çewlîg Dara Hênî, Bongilan û Gexî gore Çewlîg hina kano û tarîxi yo. Gexî û Dara Hênî şaristanê kanî. Gexî deme Osmanîyan vercu girêdaye Amed, dema ke dewleta Tirk newi yena awakerdiş, Erzîngan ra yeno girêdan. Kanîreş vercû girêdaye Muş, Bongilan zî girêdaye Erzorom û Muş î bi. Dewlata Tirk, Xorxol û Azarpêrt 1987, Çêrme zî 1990 de kerd qeza. Semedê ke, verenî tekoşîne azadî bigero inan caye ke vercu nahîye bi kerda qeza uca garnîzone eskerî viraştî.
Zere mintiqaye Kurdîstan de, mintiqaye Çewlîg hetê tekoşîne Kirdan de zaf mintiqayek tarîxî yo. Çewlîg tim û tim hemver dişmen serewedaritiş kerdo.Serhildane Şex Seîd de hemine Çewlîg, Dara Hênî, Gexî, Bongilan û Kanîreş wextek kilmek de kewnî deste hêzên Şex Seîd. 15ê Sibat de Dara Hênî kenî paytext û Feqê Hesenê Modan beno walîye Dara Hênî. Heli ye KurdîstanYado Axa yê Zikte yê Dewa Gelîye Şîn, Hecî Sadiq Begê Valer, Selîm Axa ye Girnos, Wisif Axa yê Dara Hênî, Derweş Axa yê Qupar, Feqê Hesenê Modan, Şêxê Melêkan û Çan, Emerê Faro, Sadîyê Telho, Emê Hêd, Qase Qosî, Arîfe Farîs, Şêx Hesen, Şex Husen, Derweşe Nur yê Musyon, Resul Axayê Sercan heminan Serhildanê Şex Seîd de serektî kerda.Vanî ya “şêr şêro çi cinî çi mêr”. Eynî inahewa cinîyên sey şêr Sarê Areb ya Dewa Xêylan, Derdê Mîro Xanim ya Dewa Mêlanî û Tellî Xanim ya Dewa Kur hem Serhildanê Şex Seîd de ca girewt û hem zî şer kerda.Hemverê qirkerdişe serre 1927 ye Hereketa Pêçar-Tedîp û Tenkîl de zî berxwedanî yê Çewlîg domkerdo. Dişmen esas qirkerdiş Serhildane Şex Seîd de ne, herîşe  1927’an yê Herekete  Pêçar-Tedîp û Tenkîl de kerd..
  Dewleta Tirk ya Kolonyalîst serrê 1960 an û 1970 an  sîyasetek biteybet ser Çewlîg romit. Dewlet bi destê kont-gerîlla faşîstî rêxistinkerd. Xebat kerd ke, miyanê Kurdê elewî û sunîyan xirab biker o.  Kiştişê Kurde welatparez da destpêkerdiş. Dewlet hina waşte ke Kurde Çewlîg qirbikero, bikero Tirk.Bitesîre şoreşe ciwan ye 1968’an Kurdan zî hemvere dewlet û tetîkkeşên faşîstan dest bi rêxistinkerdişe xo kerd. PKK Serranê 1970’an bajarê ke hewe ewwîl dest bi rêxistinkerd Çewlîg o.Çunke, Çewlîg hetê jeostratejîk, jeopolîtîk de zafe muhîm bi, sey Dêrsîm, Amed, Agirî, Qers û Rîha vercû uca de rêxistinkerdiş da destpêkerdiş. Serêktiye rêxistinkerdişe Çewlîg Xeyrî Durmuş, Mehmet Karasungur, Abdullah Ekîncî, Mustafa Ayçîçek, Vahdettîn Kitay, Cevdet Gûnerhan, Mehmet Guler û Celal Baraq înan kerd. Sey inan kadro, zaf kadroye PKK e verênî û xurt Çewlîg ra vejîyaye.
Zobî rêxîstenê bîn de zî, pêşeng û şehsîyete xurt sey Seîd Elçî,Îdrîs Ekîncî, Zekî Atsiz û Cîhat Elçî vejîyaye.
Hete deyîrbazî de zî hunermendek gird sey Rençber Ezîz, Şehîd Çîya Çewlîg, ra yo.
Çewlîg hetê rumetîyan û tekoşînê azadî de zaf kar û xebat kerd o. Tarîxe Kurdîstan de qet û qet bêveng nêmend o û sere xo berz kerd o.Tarîxe Çewlîg yê inahewa,  hetê azadî, tekoşîna xelasî de hêvîyek zaf gird dano ma.