Tüketimin ilahı ve insanın tasfiyesi

• Kapitalizm insanı müşteriye indirgerken, direniş onu yeniden insan yapma çabasıdır. Ve belki de çağımızın en sarsıcı sorusu şudur: Biz gerçekten yaşıyor muyuz, yoksa yalnızca tüketerek var olduğumuzu mu sanıyoruz?

GÜRSEL KARAASLAN

Kapitalizm artık yalnızca bir ekonomik sistem değildir; o, insanın iç mimarisine sızmış bir ontolojiye dönüşmüştür. Bugün neredeyse her evde yaşayan şey bir aile değil, mikro ölçekte örgütlenmiş bir “tüketim hücresi”dir. Bu hücrede bireyler yalnızca metaları tüketmez; anlamı, zamanı, ilişkileri ve hatta birbirlerini tüketir. Ebeveyn çocuğun zamanını, çocuk ebeveynin dikkatini emer; herkes herkesin duygusal enerjisini farkında olmadan pazara sunar. Bu, klasik sömürü biçimlerinden farklıdır. Çünkü artık sömürü dışsal bir zorlamadan çok, içselleştirilmiş bir yaşam tarzıdır. Kapitalizm emek gücünü değil, doğrudan varoluşun kendisini kolonize eder.

Bu dönüşümün en çarpıcı sonucu, yeni bir insan tipinin ortaya çıkmasıdır. Bu insan ihtiyaçlarıyla değil, sürekli kışkırtılan arzularıyla hareket eder. Arzularının kendine ait olduğunu sanır ama onlar büyük ölçüde algoritmalar, reklamlar ve kültürel kodlar tarafından şekillendirilir. Özgürlüğü seçim yapabilmekle karıştırır; oysa önüne konulan seçenekler arasında dolaşmaktan ibaret bir hareket alanına sahiptir. Klasik yabancılaşma kavramı burada yetersiz kalır. Çünkü bugünün insanı yalnızca ürettiği şeye değil, kendi arzusuna da yabancılaşmıştır. Daha da sarsıcı olanı, bu yabancılaşmayı bir deneyim olarak satın alabilmesidir. Yorgunluk bile bir pazara dönüşür; dinlenmek için paketlenmiş çözümler, huzur için uygulamalar, kaçış için tasarlanmış tatiller satın alınır. Kapitalizm artık ihtiyaç üretmez; eksiklik üretir ve insanı bu eksikliğin kalıcı taşıyıcısına dönüştürür.

Sistemin atölyesi olarak aile

Bu süreç aileyi de dönüştürür. Bir zamanlar dayanışmanın ve paylaşımın temel mekânı olan aile, giderek kapitalist sistemin en görünmez yeniden üretim alanına evrilir. Çocuk bir gelecek projesine, ebeveyn ise bu projeye yatırım yapan bir yöneticiye benzemeye başlar. Sevgi bile performansa bağlanır; daha iyi imkânlar sunmak, daha çok fırsat yaratmak, daha rekabetçi bir birey yetiştirmek… Bu görünüşte masum çaba, aslında piyasanın ihtiyaç duyduğu insan tipinin ev içinde üretilmesidir. Çocuk daha erken yaşta bir tüketici olarak kodlanır, ekranlarla büyür, imgelerle düşünür ve arzularını dışarıdan ithal eder. Böylece aile, farkında olmadan, sisteme uyumlu bireylerin üretildiği bir atölyeye dönüşür.

Metalaşan sanat

Kültür ve sanat bu tablonun dışında kalmaz. Tarih boyunca kimi zaman iktidarın taşıyıcısı, kimi zaman ona karşı bir çatlak olan sanat, bugün büyük ölçüde metalaşmış durumdadır. Müze bir deneyim alanına, konser bir etkinliğe, edebiyat ise hızlı tüketilen bir içeriğe indirgenir. İtirazın kendisi bile estetikleştirilir ve pazarlanabilir hale getirilir. Bir zamanlar isyanın simgesi olan figürlerin bugün birer marka olarak dolaşıma girmesi tesadüf değildir. Sistem, kendisine yönelen eleştiriyi bile emerek yeniden üretir. Ancak bu, sanatın tamamen etkisizleştiği anlamına gelmez. Tam tersine, gerçek sanat hâlâ sistemin tam olarak soğuramadığı bir fazlalık taşır. Çünkü hakiki sanat tüketilemeyen bir anlam üretir; insanı rahatsız eden, sarsan ve onu kendi varoluşuyla yüzleştiren bir fazlalık…

Komün anlam üretme cesaretidir

Bu koşullar altında paylaşım, dayanışma ve komün fikri kendiliğinden ortaya çıkmaz. Kapitalizm yalnızca ekonomik ilişkileri değil, birlikte yaşama kapasitesini de aşındırır. Güvenin yerini rekabet, kolektivitenin yerini yalnızlık alır. İnsanlar giderek birbirine değil, sistemin sunduğu temsillere bağlanır. Bu yüzden komün bir sonuç değil, bilinçli bir kopuş gerektirir. Tüketim alışkanlıklarından, zamanın metalaşmasından ve ilişkilerin araçsallaşmasından kopmadan gerçek bir ortak yaşam kurulamaz. Komün, yalnızca fiziksel bir birliktelik değil; birlikte anlam üretme cesaretidir.

Sorun yalnızca sistemsel değil

Burada çözüm meselesi teknik ya da yüzeysel değildir. Sorun yalnızca sistemde değil, sistemin şekillendirdiği insandadır. Dolayısıyla çözüm de yeni bir insan anlayışını gerektirir. Bu insan kendini tüketim üzerinden değil, üretim ve anlam yaratımı üzerinden tanımlar. Rekabet yerine ortaklaşmayı, hız yerine derinliği, sahip olmak yerine deneyimlemeyi ve paylaşmayı esas alır. Zamanı harcanacak bir kaynak değil, yaşanacak bir imkân olarak görür. Bu dönüşümün en kritik alanlarından biri yine kültür ve sanattır. Çünkü yeni bir dünya önce hayal edilir. Hayal gücü kolonize edilmiş bir toplum, özgür bir gelecek kuramaz.

Son kertede mesele ekonomik bir krizden çok daha derindir. Bugün yaşanan şey, insanın kendi özünden uzaklaşmasıdır. Kapitalizm insanı müşteriye indirgerken, direniş onu yeniden insan yapma çabasıdır. Ve belki de çağımızın en sarsıcı sorusu şudur: Biz gerçekten yaşıyor muyuz, yoksa yalnızca tüketerek var olduğumuzu mu sanıyoruz? Eğer cevap ikincisiyse, karşı karşıya olduğumuz şey yalnızca bir sistem sorunu değil, doğrudan insanın kendisine dair bir krizdir.