Türkiye çöp kutusu oldu

• Almanya’nın 30 yıldır uyguladığı Yeşil Nokta sistemi ne kadar uygulanıyor? Atıkların ne kadarı dönüştürülüyor? Zehir saçan, tüketimi en zor olan plastik atıklar hangi ülkelere ihraç ediliyor? Avrupa’nın plastik çöplüğüne dönen Türkiye’de, plastik atık ithalatı son 16 yılda 196 kat arttı. Yeterli denetimi yapılmayan bu plastik atıklar, ülkenin denizini, toprağını kirletiyor. 

BERDAN DOĞAN/FRANKFURT

Yeşil Nokta (Grüner Punkt), yani ambalaj atıklarının geri dönüşümünü garanti altına alan sistem, yaklaşık 30 yıldır var. 

Almanya’nın öncülük ettiği bu sistem, 140’dan fazla üklede kullanılsa da, kullanım alanı giderek yaygınlaşan plastik atıklarına karşı bir fonksiyona sahip mi? Şampuandan yoğurta, makarnadan içeceğe hemen her şeyin ambalajlandığı, plastiklere sarıldığı günümüzde geri dönüşüm gerçekten sağlanabiliyor mu? Bu soruların yanıtı pek de iç açıcı değil. 

Plastik yüzde 130 arttı

Almanya Federal Çevre Dairesi’ne göre, 1995 ile 2020 yılları arasında plastik ambalaj tüketimi yüzde 130 otuz arttı. Federal Adalet ve Tüketiciyi Koruma Bakanlığı’nın araştırması ise Almanya genelinde her yıl 13 milyon ton ev çöpü (plastik, kağıt ve cam hariç) üretiliyor. Bunun içinde yemek atıkları, bahçe ve park çöpü vs. yer alıyor. Bunun yanı sıra 7 milyon ton kağıt ve karton çöpü oluşuyor. Yok edilmesi en zor ve sorunlu olan plastik çöp ise yılda 6.2 milyon ton civarında. 

Korona da ev çöpleri arttı

Almanya Federal İstatistik Dairesi’nin rakamlarına göre, 2019’da ev başına 457 kilo olan ev çöpü, 2020 yılında 476 kiloya çıktı. Bu yükselişte salgının da etkisi olduğunu kaydeden Daire, "2020’de Almanya genelinde 39.6 milyon ton ev çöpü toplandı. 2019 yılına göre 1.6 milyon ton ile yüzde 4 artış gösterdi" dedi. 

Çöpünü ihraç ediyor

Almanya’da çöplerin toplarlandığı 1050 çöp deposu var. Depo sayısı her yıl azalırken, Almanya çöpleri ülke içinde dönüşüme sokmak yerine ihraç etmeyi tercih ediyor. Almanya’dan 2019 yılında toplam 4,2 milyon ton atık çöp yurt dışına gönderildi. Bunun 3,8 milyon tonu Avrupa Birliği içerinde kalırken, geri kalan çöpler Asya ülkeleri gibi uzak ülkelere gönderildi. 

697 bin ton plastik atık 

2021 yılında ise Almanya'dan 697 bin ton plastik atık başka ülkelere gönderildi. Bu çöpün içerisinde en yüksek oran sanayi atığı iken, ardından üretim atığı ve ambalaj atığı yer alıyor.  Almanya çöplerinin 6’da 1’ini yurt dışına ihraç ediyor, geri kalanını ise dönüştürüyor. 

Hangi ülkelere gönderiliyor? 

2017 yılına kadar Çin çöplerin büyük bir kısmını alıyordu. Ancak oluşan hava ve doğa kirliliği nedeniyle freni basan Çin, belli şartlar altında çöp alacağını açıkladı. Çin'in bu kısıtlaması sonucu ise Almanya 2018 yılından itibaren başta Malezya olmak üzere Türkiye, Hindistan, Endonezya, Japonya, Yunanistan ve Vietnam’a çöp ihraç etmeye başladı. Almanya bu uzak ülkelerin dışında ayrıca Polonya, Çek gibi komşu ülkeleri de çöpe boğuyor.  

Yasaya rağmen ihraca devam

Avrupa 2021 yılın başında plastik atık ihracatı için yeni bir düzenlemeye gitti. Düzenlemeyle kolay bir şekilde geri dönüşümü mümkün olmayan çöplerin ve kontamin olan plastik karışık atıklarının diğer ülkelere gönderilmesi yasaklandı. Avrupa Birliği ise, plastik ambalaj kullanımını kısıtlamak amaçlı 2021 yılından itibaren alternatif yöntemler ile ambalajı mümkün olan tüketim ve gıda ürünlerine plastik ambalajı yasakladı. Bu yeni yasaya göre kulak temizleme çöpleri, plastik çatal, bardak ve bıçak, tek kullanımlık plastik tabak, bardak, plastik pipet gibi tek kullanımlık tüm plastik malzemeler yasaklandı. Ayrıca sarı çöp poşetlerine koyulan tüm plastik atıkların yüzde 58,5’inin tekrar plastiğe dönüştürülmesi ve yeniden sanayi veya kimyasal dönüşümle ürünlere dahil edilmesine karar verildi. 2022 yılında ise bu rakamın yüzde 63'e yükselmesi hedef konuldu. 

Avrupa birincisi Türkiye

Bu yeni yasaya rağmen ise çöp ihracı sürüyor. Türkiye ise bu konuda da başı çekiyor. Eurostat verilerine göre, Avrupa’nın plastik çöpünü en çok alan ülke Türkiye. Avrupa’dan Türkiye’ye yapılan atık ihracatı 20 yılda 3 kat arttı. AB ülkelerinden ihraç edilen yıllık 17.5 milyon ton metal atığın, yaklaşık 12 milyonunu ise Türkiye alıyor. Yalnızca 2020’de yaklaşık 660 bin ton plastik atık ithal edildi. Avrupa’nın plastik çöplüğüne dönen Türkiye’de, plastik atık ithalatı son 16 yılda 196 kat arttı. Yeterli denetimi yapılmayan bu plastik atıklar, Türkiye’nin denizlerini, toprağını kirletiyor. 

Çöp yığınları büyüyor

Türkiye Mayıs 2021'de plastik atık kabul etmeyeceğini açıklasa da Ağustos 2021'de kararını değiştirdi ve Almanya çöplerini tekrardan kabul etmeye başladı. Ağustos 2021 yılının sonbaharından bu yana Türkiye'nin sahil kentlerinde Almanya çöplerinin bulunduğu 100’ün üzerinde dev çöp konteynırları bulunuyor. Türkiye'ye gönderilen çöplerin bir kısmı fabrikalarda dönüştürülürken önemli bir kısmı ise yasadışı şekilde boş arazilere atılıyor.