• “Belki de insanlığın en büyük yanılgısı, bugün yaşadığımız toplumsal düzenin geçmişteki gelişmelerin kaçınılmaz sonucu olduğuna ve gelecekte de başka türlü bir hayatın mümkün olmadığına inanmaktır.”

 

Anarşist antropoloji geleneğinin önemli temsilcilerinden David Graeber ve arkeolog David Wengrow, “The Dawn of Everything” (Her Şeyin Şafağı) kitabında, ortak geçmişimizin ve geleceğimizin hikayesini yeniden yazmayı hedefliyordu.

2020'de bir Ağustos gecesi, Occupy Wall Street'in ilk organizatörlerinden biri olarak ünlenen antropolog ve anarşist aktivist David Graeber, mütevazı bir duyuru yapmak için Twitter'ı seçti.

Doors'un bir şarkısının sözlerine atıfla, "Beynim uyuşmuş bir şaşkınlık içinde, yaralanmış hissediyor" yazdı. "Bitti mi?"

The Newyork Times’tan Jennifer Schuessler’in yazısına göre arkeolog David Wengrow ile yaklaşık 10 yıl üzerinde çalıştığı ve insan toplumlarının kökenleri ve evrimi hakkında bildiğimizi düşündüğümüz her şeyi tepetaklak etmek gibi pek de alçakgönüllü olmayan bir hedefi olan kitaptan bahsediyordu.

Occupy hareketi kendisini ünlü yapmadan önce bile Graeber, alanındaki en parlak beyinlerden biri olarak anılıyordu. Ancak en iddialı kitabı aynı zamanda son kitabı oldu. 59 yaşındaki Graeber, Twitter'da yaptığı duyurudan bir ay sonra yaşamını yitirdi ve dünyanın dört bir yanındaki akademisyenler, aktivistler ve arkadaşları, şok içinde ona övgüler yağdırdı.

“The Dawn of Everything: A New History of Humanity” (Her Şeyin Şafağı: Yeni Bir İnsanlık Tarihi) kitabı yayınlanmadan üç hafta önce Amazon'da 2 numaraya çıktıktan sonra, yayıncı 50.000 ilk baskının üstüne 75.000 kopya daha sipariş verdi.

Graeber: Tarihi değiştireceğiz

University College London'da profesör olan Wengrow bir video röportajında, Graeber'in en sevdiği sözü hatırlattı: “İnsanlık tarihinin akışını, geçmişten başlayarak değiştireceğiz.”

Ardından 63 sayfalık bir bibliyografya da dahil olmak üzere 704 sayfalık bir uzunluğa sahip olan “Her Şeyin Şafağı”nın son yılların uzman dergilerinden dışarı çıkamamış olan yeni arkeolojik keşifleri sentezlemeyi ve halk bilincine aktarmayı amaçladığını söyledi. “İnsanın geçmişine ve insan olasılığına dair yepyeni bir tablo ortaya çıkıyor gibi görünüyor. Ve ortalıkta dolaşan bu çok köklü hikayelere gerçekten de hiç benzemiyor" dedi.

Harari, Diamond ve diğerleri tarafından yazılan tarih kitapları arasında farklılıklar var. Ancak Graeber ve Wengrow, bunların tümünün benzer bir doğrusal ilerleme -veya bakış açınıza bağlı olarak, gerileme- anlatısına dayandıklarını savunuyor.

Bu hikayeye göre Homo sapiens ortaya çıktıktan sonraki ilk 300.000 yıl boyunca hemen hemen hiçbir şey olmadı. MÖ 9.000 civarında tarımın icadı, eşitsizliğe, hiyerarşiye ve bürokrasiye dayalı yerleşik toplumlara ve devletlere yol açana kadar, insanlar her yerde küçük, eşitlikçi avcı-toplayıcı gruplar halinde yaşadılar.

Ancak tüm bunlar Graeber ve Wengrow'a göre yanlış. Yazdıklarına göre, son arkeolojik keşifler, erken insanların, maddi baskılara yanıt olarak evrimsel kilit adımlarla körü körüne hareket eden otomatlar olmaktan çok, bilinçli biçimde, “Çok çeşitli siyasi formlar” ile deneyler yaptıklarını gösteriyor.

Bu daha doğru bir hikaye ama aynı zamanda, “Daha umutlu ve daha ilginç” de bir hikaye. “Hepimiz kolektif kendi kendini yaratma projeleriyiz” diye yazmışlar ve eklemişler: “Toplumumuzun pastoral bir eşitlik durumundan nasıl geri düştüğünün hikayesini anlatmak yerine, kendimizi yeniden icat etme olasılığını artık hayal bile edemeyecek kadar sıkı kavramsal prangalara kendimizi nasıl kaptırdığımızı mı sorsak acaba?”

Kitabın kökeni arkeolojik saha çalışması Afrika ve Ortadoğu'ya odaklanan Wengrow'un New York Üniversitesi'nde çalıştığı 2011 yılına kadar uzanıyor. İkili birkaç yıl önce, Graeber İngiltere'deyken, Yale'in, (Kendisinin ve başkalarının onun anarşist olmasıyla ilgili gördüğü) açıklanmayan nedenlerle sözleşmesini yenilemeyi reddetmesinin ardından iş ararken tanışmışlar.

New York'ta, iki adam ara ara akşam yemeğinde sohbet için bir araya gelmişler. Wengrow Londra'ya döndükten sonra, Graeber’in ona, "Yazdığı şeyler hakkında notlar göndermeye başladığını" hatırlıyor: "E-posta üzerinden neredeyse bir kitap yazmakta olduğumuzu fark edene kadar, yazışıp durduk."

İlk başta, bunun sosyal eşitsizliğin kökenleri üzerine kısa bir kitap olabileceğini düşünmüşler. Ama çok geçmeden o sorunun tamamen yanlış olduğunu hissetmeye başlamışlar.

“Düşündükçe, insanlık tarihini neden bu soru çerçevesinde ele alalım ki diye sorduk” diyor Wengrow: "Bu çerçeve bir zamanlar başka bir şey olduğunu varsayıyor."

49 yaşındaki Oxford eğitimli bir akademisyen olan Wengrow, Graeber ile ilişkilerinin gerçek bir ortaklık olduğunu söylüyor. Pek çokları gibi, Graeber'in dehasından, (Çok tekrarlanan bir hikayedir, bir genç olarak Maya hiyerogliflerini deşifre etme hobisi, profesyonel arkeologların dikkatini çekmiştir) ve olağanüstü cömertliğinden hayranlıkla bahsediyor.

Wengrow, "David, tüm işlevleri bir şeyler dağıtmak olduğu için her zaman köydeki en fakir adam olarak kalan Amazon köy şeflerinden biriydi" diyor: "Sadece işine bakma ve her şeyin üzerine büyü tozu serpme yeteneğine sahipti. Yakın zamanlı büyük tarih kitapları, coğrafyacılar, ekonomistler, psikologlar ve siyaset bilimciler tarafından yazılmış ve birçoğu biyolojik evrimin yol gösterici çerçevesi kapsamında. (Rakip Büyük Tarihçilerin uzmanlığını değerlendiren arsız bir dipnotta, Los Angeles California Üniversitesi'nde coğrafya profesörü olan Diamond'ı “safra kesesi fizyolojisi üzerine doktora sahibi” olarak tanımlıyorlar.)

Buna karşılık Graeber ve Wengrow, Weber, Durkheim ve Levi-Strauss'tan gelen büyük sosyal teori geleneğinde yazıyorlar. 2011 tarihli bir blog yazısında Graeber, bir arkadaşının da, benzer şekilde kapsamlı kitabı, “Borç: İlk 5.000 Yıl”ı okuduktan sonra, 100 yılda böyle bir kitap yazmış kimse olduğundan emin olmadığını söylediğini anımsıyor. Graeber, "Bunun bir iltifat olduğundan hâlâ emin değilim" diyor.

Çılgınca yaratıcı bir düşünür

"Her Şeyin Şafağı" başka birçok şeyin yanı sıra buzul çağında Avrupa'da prenslerin gömülmesiyle ilgili tartışmaları, Kuzey Kaliforniya ve Kuzeybatı Pasifik'teki Yerli toplumlar arasında köleliğe karşı zıt tutumları, kuru araziye karşı nehir yatağı çiftçiliğinin politik sonuçlarını ve Japonya'daki tarım öncesi yerleşimlerin karmaşıklığını içeriyor.

Ancak göz kamaştırıcı referans yelpazesi bir soruyu gündeme getiriyor: Doğru olup olmadığına kim karar verecek?

The Nation'da kitabı inceleyen tarihçi Daniel Immerwahr, Graeber'i, "Haklı olmaktan çok ilginç olmakla tanınan çılgınca yaratıcı bir düşünür" olarak nitelemiş ve kitabın kendinden emin sıçramalarına ve hipotezlerine, "Güvenilip güvenilmeyeceğini" sorgulamış.

Immerwahr ise en azından bir iddiayı, (Yerli halk tarafından yakalanan sömürge Amerikalı yerleşimcilerin 'neredeyse değişmez bir şekilde' onlarla kalmayı seçtiklerini) yazarların tek alıntı kaynağının (1977 tezi) "aslında tam tersini iddia ettiğini" söyleyerek yanlışlıyor.

Wengrow ise kaynağı yanlış okuyanın Immerwahr olduğunu söylüyor. Ve kendisinin ve Graeber'in, kitabın temel argümanlarını önde gelen hakemli bilimsel dergilerde yayınlamaya ya da bu alandaki en prestijli konferanslardan bazılarında sunmaya özen gösterdiklerini vurguluyor: “O zamanlar düşünüyordum, neden bu kadar zahmete giriyoruz diye. İkimiz de alanlarımızda kabul görmüş insanlarız. Ama bunun çok önemli olduğu konusunda kararlı olan David'di."

Yale'de seçkin bir siyaset bilimci olan James C. Scott (2017 tarihli, “Against the Grain: A Deep History of the Earliest States kitabı aynı şekilde standart anlatıya meydan okuyordu), Graeber ve Wengrow'un bazı argümanlarının, bunlarla başka bilim insanları uğraştığı için, tıpkı kendisininki gibi kaçınılmaz olarak, "Kenara atılacağını" söylüyor.

Ancak, bu iki adamın, tarım eyaletlerine yerleşmenin insanların “Baştan beri yapmayı beklediği” şey olduğu konusunda zaten zayıflamış olan fikre, “Ölümcül bir darbe” indirdiğini de söylüyor.

Öte yandan Scott, “Her Şeyin Şafağı”nın en çarpıcı kısmının, yazarların, “Yerlilerin eleştirisi” dediği ilk bölümlerden biri olduğunu söylüyor. Avrupa Aydınlanması'nın, dünyanın geri kalanına bahşedilen bir bilgelik hediyesi olmaktan ziyade, Avrupa toplumunun eksikliklerine dair keskin değerlendirmeleriyle ortaya çıkmakta olan özgürlük fikirlerini etkilemiş olan Yeni Dünya'nın Yerli halklarıyla olan diyalogdan doğduğunu savunuyorlar.

Scott, “Bahse girerim, Batı ile dünyanın geri kalanı arasındaki ilişkiyi anlamamızda büyük bir önemi var bunun” diyor.

İtaat etmeme özgürlüğü

“Her Şeyin Şafağı”, devletin varlığı olmadan gelişen büyük karmaşık toplumlara dair yaygın kanıtlar görüyor ve özgürlüğü esas olarak, “İtaat etmeme özgürlüğü” olarak tanımlıyor. Bu tür argümanların Graeber'in anarşist inançlarıyla nasıl örtüştüğünü görmek kolay, ancak Wengrow kitabın siyasi eğilimi ile ilgili soruları yadırgıyor.

“Bir araştırma eserine etiket yapıştırmakla başlayan tartışmalarla ilgilenmiyorum” diyor. "Böyle sorular sağcı bilim insanlarına neredeyse hiç sorulmaz."

Ancak kitap, Occupy sloganının deyimiyle insanları, “Başka bir dünyanın mümkün olduğuna” ikna etmeye yardımcı oluyorsa, bu kasıtsız değil.

Wengrow, "Hakim sistemimizin bizi ve gezegenimizi gerçek bir felakete sürüklediği konusunda hemfikir olan bilim insanlarının ve aktivistlerin olduğu bir tarihi dönemdeyiz" diyor. “Mitolojik bir tarih anlayışına dayalı, insani olasılıklara ilişkin yanlış bakış açıları ile ufkunuz kapatılmış durumdayken, kendinizi felç olmuş halde bulmak, pek harika bir şey değil.”

***

Her Şeyin Şafağı yüzyılın itirazı

Her Şeyin Şafağı, akademi dünyasında büyük yankı uyandırdı. David Graeber ve David Wengrow'un insanlık tarihine ilişkin ezberleri sorgulayan kitabı ufuk açıcı bir başyapıt olarak değerlendirildi.

Yazar ve edebiyat eleştirmeni William Deresiewicz: Graeber ve Wengrow'un insanlığın son 30 bin yıllık tarihine ilişkin anlatısı, alışık olduğumuzdan çok daha farklı ve çok daha ilginç: Katmanlı, şaşırtıcı, paradoksal ve ilham verici.

The New Yorker yazarı Gideon Lewis-Kraus: Her Şeyin Şafağı, siyasi hayal gücümüzü genişletmeyi amaçlayan, canlı ve çoğu zaman son derece eğlenceli bir anarşist proje.

Tarihçisi ve arkeolog Ian Morris: Her Şeyin Şafağı, bu yüzyılda evrimciliğe karşı yazılmış en kapsamlı ve ayrıntılı itirazdır.

Tarihçi Walter Scheidel: Kitabın önemli güçlü yanları var: Yazının ortaya çıkışından önceki tarihsel süreçlere odaklanması, küresel kapsamı ve devlet iktidarıyla uygarlık arasındaki ilişkiye kuşkuyla yaklaşması.

***

Graeber ve Öcalan

David Graeber ve David Wengrow'un Her Şeyin Şafağı kitabı ile Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan'ın demokratik komünal toplum düşüncesi özellikle ortak bir soruda buluşuyor: İnsanlık bugünkü devletçi, hiyerarşik ve eşitsiz toplumsal düzen dışında bir yaşam kurabilir mi?

Graeber ve Wengrow, arkeolojik ve antropolojik bulgular üzerinden geçmişteki alternatif toplumsal örgütlenme biçimlerini ortaya koyarken, Öcalan bu tarihsel ve toplumsal imkanı komünler, demokratik özyönetim, kadın özgürlüğü ve ekoloji temelinde bir toplum projesine dönüştürüyor. Birisi geçmişin tek bir tarihsel zorunluluk olmadığını gösteriyor, diğeri geleceğin de tek bir toplumsal modele mahkum olmadığını savunuyor. HABER MERKEZİ