7. Konferansê Dersim ke 4ê Gulane de sûk de destkerd ci vîzêr kî dewam kerd. Konferans de vajîya ke dûştê zihnîyeta qirkerdox ameyen înşa kenime.
Konferanso ke bi slogana “Vîrrakerdiş nê têrîameyîş, Tertele bêro naskerdene Dersîmî Newe ra înşa bikerîme“ virazîyeno 4ê Gulane de destkerd ci. Hemşaredara Dersim Nûrhayat Altûn ke qiseyê verên kerd û hayr ant raştîya Dersim ser. Altûn da zonayen ke zihnîyeto ke 1937-38î de Dersim de qirkerden virast, nika Gezî, Soma, Sûr, Cizîr û cayanê zewbînî de rameno. Altûn veng da kesê ke Dersim ra goç kerdî, peyser ageyrê Dersim.
Dersim dirveta rakerde ya
Peycoy Azayê Desteyê Rayverîn yê Cemîyetê Newede ra Ronayenê Dersim Alî Ekber’î meymanan selamî kerd.
Hemserokê DBP Kamûran Yuksek ke konferansî de qisey kerd û va Dersim zerrîya ma de dirveteke rakerdî, dirveta ke hêsabê ci nêame dayen a. Yuksek’î vist vîrî ke kurdî endî pîya tekoşîn kenê û da zonayen ke tarîx reyna ra yeno nuşten, Rojhelatê Mîyanî reyna ra yeno înşakerden. Kamûran Yuksek’î da zonayen ke, gunê şarê kurd û alewî biresê heqanê xo. Hemseroka HDP Fîgen Yuksekdag ke konferansî de qisey kerd vist vîrî ke bi qetlîaman waştî rêçê cuwyayîsî çinî bikerê û aşkere kerd ke Tertelê Dersim 1937-38 kî xîzmetê na polîtîka kerd.
Kurdî milê xo çewt nêkenê
Yuksekdag da zonayen ke rîwalo ke ser hardê qedîm de dej, bermayis, matem biqedîyo hayr ant girskerdisê xoverdayişî ser û wina va: “10 aşmîyo rixmê tanq û topan nêşay vernîya xoverdayişê kurdan de serkewê. Nika dûştê dewlet de kurdê ke sereyê xo çewt nêkenê estê. Tarîxê înan ser qirkerdişî, yê ma ser înşakerdişê Mezopotamya ra vêreno ra. Ma vernîya zulim û sgelenega qirkerdoxan ameyisê xo înşa kenime. Rixmê her çî, besenîkerdî rihê Dersim çinî bikerê.”
Yuksekdag da zonayen ke, zey Sey Rizayan ma kî çokê xo nimiz nêkenê û dewlet ser de benê dert.
Akademîsyen Dilşa Denîz kî hayr ant muhîmîya îtiqatê alewîtî ser û da zonayen ke, bi saya kulturê cem û ocaxan alewitî ser payan de mend. Nuştox Mûnzûr Çem’î kî vist vîrî ke Qirkerdisê Dersim sifte hetê îtiqatî de virazîya û aşkere kerd ke dewlet waşt bi îdeolojî û polîtîkayê xo meseleya kurd hal bikero. Çem’î aşkere kerd ke 1926î ra na het Planê Şark Îslahat vistî dewre û da zonayen ke, na plan serva pêrokîn Kurdistan zey programeke amê halkerden.
Nuştox Çem’î hayr ant raporê ke verîya Tertelê Dersim amey hadre kerden ser û va, qewimyayişhe 1937-38î netîceyê raporê 1926î yê.
Ser îmhayî dewletekê ronîya
Sosyolog Îsmaîl Beşîkçî kî da zonayen ke dewlet hewl da kurdan bi tirkbiyayen, alewîyan kî bi muslumanbîyayen asîmîle bikero. Beşîkçî va, welatê Rojhelatênezdî îmha kerdî. Pontûs, Ermenîstan, Kurdistan, Kapadokya, Ege îmha kerdî. Ser na îmha 1923î de dewlet ronayî. Hurendîya nê welatan de jû dewlet ronayî.
Beşîkçî hayr ant veşnayişê verên û nikayî ser û da zonayen ke, raporanê DNA de raştî vejîyayî werte û hina va: Deştê Mûnzûr de, Perî de, Kiziltepe de werte de yo ke welatijî çitur amey qetilkerden. Ewro kî Kurdistan de xêlê keye yenê vesnayen. Sebebê nayî kî pey çe rêç nêverdayis o. No wextê Qirkerdisê Ermenîyan, Rûman û Suryanîyan de kî hina bi.
Şarî kiştoxanê xo qebûl nêkenê
Rojnameger Oya Baydar kî da zonayen ke şarî sifte kiştoxanhe xo qebûl nêkenê. Nuştox Mehmet Altan’î kî vist vîrî ke vera Dersim tim hu tim wehşet amê ramiten. Altan’î ard zon ke, yê ke nêşibenê ma bi pirodayiş û şîdet wazeme bikerime zey xo. Sîstem ser nayî ronîyayo.
Pawitoxê dawa Dersim Erdal Dogan kî behsê merhaleyê hiqûqî yê dawa kerd û da zonayen ke qewimyayisê Dersim zey mîraseke giran û gird o. Dogan’î da zonayen ke, efû wasten bes nêkeno, gunê qirkerdis bîro silasnayen û hina va: “No sûc vera mordemî yo. Yardimkar Doç. Dr. Kerem Altiparmak’î zî aşkere kerd ke Mahkemeya Makeqanûn qerarê xoser nêdana û qeraranê AIHM kî nêgêna cidî.
Serokê MAZLUMDER Faruk Unsal’î zî da zonayen ke hadîseyê ke mavêna 1930-40î de qewimyayî qirkerdiş o û hayr ant rîbirî ameyisê civakî ser. Unsal’î vatişê nîjadperwerî yê Mahmût Esad Bozkûrt û yê Îsmet Paşa’yî ser û da zonayen ke îdarekaranê na komar her tim qetlîam berdî her ca. Unsal’î va, na komar rîwalê ke herkesî bikero tirk qirkerdişan virasta û Dersim kî nê qirkerdişan ra jû xelek a.
Serokê Komeleya Heqê Însanan (İHD) Ozturk Turkdogan’î da zonayen ke serva çarekerdisê meseleyan û rîbirî ameyisî gunê Komîsyonê Cipersayis yê Heqîqetan” û “Pirdê Haştîya Civakî” ronîyo.
Akademîsyen Eleonora Lannot kî derheqê maneyê qirkerdiş û numuneyê ci yê dinya ser de vindernîya.
DÎHA/DERSIM
Qirkerdoxî protesto bî
Kesê ke Tertelê Dersim de weşîya xo kerdî vindî Dersim, Stenbol, Îzmîr, Mersîn û xêlê sûkanê zere û teberê welatî de amey vîrarden.
Tertelê Dersim serra 79. de xêlê cayan de amê protesto kerden. Wendekarê Zangehê Mûnzûr’î ke bi rayverîna azayanê DEM-GENÇ amey têlewe Qirkerdena Dersim protesto kerdî. Wendekaran Meydanê Fakulte de damustayîn day çapemenî. Agît Aral ke qisey kerd aşkere kerd ke vera polîtîkayanê asîmîlasyon û qirkerden ke vizêr Dersim, ewro Cizîr, Sûr û Nisêbîn de ramenê ma dê tekoşîn bikerê, vera xîle û komployan de çokê xo ro nêdê. Aral’î vist vîrî ke mexdûrê tewr gird yê no herbî gencî yê û mesajê berzkerdinê xoverdayiş da. Badê damustayîn derheqê Tertelê Dersim de gencan sînevîzyoneke temaşe kerdî.
Qetlîamî ramenê
Stenbol de zî nûmayişê protesto hetê Platformê Vîrardenê Qirkerdenê Dersim Meydanê Galatasaray de virazîya. Nûmayiş de vengdayişê ‘Bi Qirkerdenê Dersim ra rîbirî biterîye’ ame kerden. Nûmayis de panqarta ’79. serragêra qirkerden’ amê hewadayen. Vîrarden de pêrokîn nûmayiskaran pîya klama kirmanckî “Daye” pêro pîya vatî. Ser nameyê Platformî Serpîl Kahraman damûstayîn wend û hayr ant demê Tertelê ser. Kahraman vist vîrî ke 1937-938î de des hezaran Dersimizî amey fetisnayen, bombevornayen, bi kîmyasal amey axûkerden. Serpîl Kahraman aşkere kerd ke zihnîyeta jûyîyî ya faşîst sifte Ermenîyan, xeyrî musliman, kurdan û elewîyan ser hardê xo de qir kerd. Kahraman ard zon ke Qirkerdenê Dersim ewro bi destê AKP Kobanê, Efrîn, Cizîr, Sûr, Gurgum û Sêwas de rameno.
Seserrî yo hedef de yo
Komeleya Dersimizan yê Îzmîr kî waşt ver Îskeleyê Vapûr yê Karşiyaka d e damûstayin bidê çapemenî. La rîwalê manîkerdisê polîsan bana Şûbe yê Egîtîm-Sen’î de kombîyayîsê çapemenî virazîya. Serokê Komel Huseyîn Ozan ke kombîyayîs de qisey kerd û da zonayen ke rîwalê kamîya îtiqatê xo Dersim seserrî yo hedef de yo. Badê damûstayîn welatizan loqme kerd vila.
Mersîn de kî merasîma vîrarden bi damûstayînê çapemenî virazîya. Nûmayis de panqartê zey ‘Dersim 38 Qetlîam o’, ‘Dersim ra heta Tero’yan vilê xo çewt nêkeme’ û ‘Dersim 38 xo vîra meke, mede vîrkerdis’ abîyayî. Herzewbîn sloganê zey “Dersim rûmet o, wayrê rûmetê xo biveje”, “Wa arşîvî abîyê, hesap pers bo” berz bî.
Zey qirkerden bisilasnê
Serokê Komeleyê Dersim Hasan Tanrikût damûstayîn da û sanika qirkerdişê des hezaran welatizan vist vîrî. Tanrikût da zonayen ke Komara ke mîrasê Osmanîyan girewt gelenegê qetlîaman rameno û aşkere kerd ke alewîyê ke goçê cayanê bîn kerdî tim û tim raştê zext û zorvajîyan amey. Tanrikût’î aşkere kerd ke zihnîyetê qetilkerdisî rameno.
Qirkerdisê Dersim herzewbîn welatanê Awrûpa de kî ame protesto kerden. Nûmayişê sûka Almanya Stûttgard de wazîya ke Tertelê Dersim zey qirkerden bîro silasnayen.
NAVENDÊ XEBERAN
Esteyê 78 serran defin kerdî
Dersim de esteyê 11 kesê ke Qirkerdisê 1937-38î de amey qetilkerden 78 serran ra apey bi merasîmeke defin bî.
14 û 15ê Nîsan 2015î de gureyînê kiniten de esteyê 11 cenazeyan amey vîniten û badê testê DNA teslîmê malbatê Canan û Baran bî. Nê esteyî 4ê Gulane de bi merasîmeke dewa Xozat Sera Suke de amey definkerden. Sarê Dersim bi çîçeg û çelengan ser tabûtî de matem girewt. Ser nameyê Înisîyatîfê Sera Sûke Sûat Baran’î merasîm de qisey kerd û da zonayen ke zon û kulturê înan yê ke amey qetilkerden ra zey mîras pey de mendî. Baran’î da zonayen ke 3 serrîyo ke zey malbatê Baran û Canan seweta vînitenê esteyan tekoşîn danê û hina va: “Ewro 4ê Gulan o, serva ma hona jêde giran o.”
Kerbela virastî
Sûat Baran’î da zonayen ke, bi qerarê meclîsî waştî îtiqatê na mîletî wişk bikerê û hina dewam kerd: “Çinîkerdisê Dersim, çinîkerdisê pêrokîn Kurdistanî yo. Çinîkerdisê kurdî, kirmanckî yo. Tenya bi fizîkî nê, wastî ke fikir kî, pêrokîn renganê Dersim çinî bikerê. Sey Riza’yî va, ‘ma Ewladê Kerbela yê, ma bê guna yê’. Yê ke şikeftan de amey kisten kî hina vatî. Çiyê ke Dersim de kerdî, ewro pêrokîn welatî de kenê. Yê ke a Kerbela virastî lanet keme. Baran’î aşkere kerd ke gunê Dersim teyna wayrê Kerbelaya xo nî, wayrê pêrokîn Kerbelayê Kurdistan bivejyo. Eke ewro wayîr nêvejîme, ocaxî kî, zon kî, îtiqat kî, kultur kî dûrê ma kewno.
Esteyê domanan
Pawitox Cîhan Soylemez ke pêvacoyê hiqûqî taqîp kerd da zonayen ke 11 cenazeyê ke vejîyayî 7ê ci yê domanan ê. Soylemez’î aşkere kerd ke 2 cenazeyî yê domananê 13-14 serrî, 1 yê domanê 4-5 serrî, 1 yê domanê 6-7 serrî yê. Soylemez’î vist vîrî ke goreyê netîceyan nê kesê ke esteyê ci amey dîyen, him gulevaran bîyê, him kî ameyê vesnayen.
Ferqê Kemalîzmî û Erdogan’î çinyo
Hemserokê DBP Kamûran Yuksek ke tewrê merasîma definkerden bî kî da zonayen ke bin hardê Kurdistanî ra esteyî vejîyenê û da zonayen ke Qetlîama Dersim netîceyê zihnîyetê Kemalîstîn de virajîya. Yuksek’î da zonayen ke nê kesî rîwalê zihnîyetê dewlet qebûl nîkerdî, rîwalê ke wastî ser harda xo de eve zonê xo wesî bikerê amey kisten û hina va: “Mavêna zihnîyetê Kemalîzmî û Erdogan’î de ferk çinyo. Jewî Dersim de qetlîam virast, yê bînî Cizîr de. 90 serrî yo zihnîyetê dewlet nêvûrnîya. La endî verra qetlîaman de xoverdayis û tekoşîneke gird esto.
Tekoşîn do biramo
Qiseykerdoxa HDK Gulîstan Kiliç Koçyîgît û Hemşaredara Sûka pîl yê Amed Gultan Kişanak kî merasîm de qisey kerdî û hayr antî zihnîyetê kiştox û muhîmîya tekoşîn ser. Badê qiseyan eve Gulbang hunermendan lorikî vatî. Peycoy esteyê ke jû tabûtî de amey têlewe tefin bî. Cenîyan kemerê mezeleyan paçî kerdî û lorikî lornay. Tabût bi pûşîya Dersim û qernefîlan defin bî. Ser mezelxane de çilayî fîştray ci û nîyazî bî vila. Badê merasîma definkerden, Meydanê Sey Riza de nûmayisa vîrarden virazîya. Maya Mehmet Tûnç’î Esmer Tûnç kî lorika ke serva lajê xo nuşta wend.
DÎHA/DERSIM
Kiştoxî dê vindî bikerê
Derheqê Tertelê 1937-38î de xêlê rêxistin û sazgehan askerekerdisî dayî û dîyar kerdî ke zalimî dê vindî bikerê.
Federasyonê Alewî yê Demokratîk yê Awrûpa (FEDA) ke derheqê qirkerdisî de askerekerdis da û kesê ke qetlîam de weşîya xo kerdî vindî vîrard. Damûstayîn de vajîya ke kadroyê ronayoxê Komar ke sozê serbestî day şaranê Mezopotamya û Anatolya xo vîra kerdî û polîtîkayê qirkerden vistî dewre, hedef kerdî ke kamîyê ke tirk û îslam nîyê werte ra wedarnê. FEDA aşkere kerd ke çarçoveyê Plana Şark Îslahat de 4ê Gulan 1937î de vera Dersim herekatê qirkerden destci kerd. Bi des hezaran cenî, doman, genc, kal û pîrî çarçoveyê na planî de amey qirkerden.
Dewamîya damûstayîn de vajîya ke zihnîyetê Mûavîye ewro zî dewam keno û wina dewam kerd: “Nika kî vera civakê ke bîat nêkenê de terora dewlet yena ramiten. Wazenê ke bi kerdenanê antîdemokratîk û şîdet rejîmê dîktatoryal biramnê. La bi tekoşînê şaran rojê tarî dê biqedîyê, zalimî dê vindî bikerê.
Rîbirî ameyis şert o
Derheqê Tertelê de jû damûstayîn kî HDP ra amê. Damûstayîn de hayr ancîya vatişê peynî yê Seyît Riza’yî yê “Bi dûştê zûrî û xîleyanê sima de quwet nêard no mi rê bi dert, la mi kî vernîya sima de çokê xo çewt nêkerd, no kî sima rê bibo dert” ser û hina vajîya: “Verîya 79 serran yê ke welatî îdare kerdî îmze eştî perranê şîya yê komarî. Qirkerdisê Dersim ne yo sifte, ne kî peynî bi. Waştenê Dersimizan zelal o: ‘Gunê nameyê ‘Tûncelî’ bîro vûrnayen û nameyê ‘Dersim’ peyser bîro dayen. Gune mezelxaneyê Sey Riza û hevalanê ci aşkere bibê. Ganî zerarê welatizan bîrê tezmîn kerden. Gune aqibetê çênekanê vindî yê Dersim bîro vînayen. Ganî arşîvê serfermandarîn bîro zelalkerden. “ HDP peynîya aşkerekerdisî de veng da partîya îxtidar û mûxalefet û ramitoxanê polîtîkayanê faşîstîn ke bi tarîx û raştîyan ra rîbirî bîrê.
Heto bîn ra, wekîlanê Koma HDP Îdrîs Balûken û Çaglar Demîrel derheqê Tertelê 1938î yê Dersim de vernîyazpers day meclîsî. Vernîyazpersî de serva rîbirî ameyisê tarîx û raştîyan komîsyon bîro ronayen.
Hereketê Cenîyan KJK zî bi jû damûstayîn Tertelê Dersim lanet kerd û da zonayen ke rejîmê faşîst yê AKP hona kî wazeno ke Qirkerdişê Dersim ewro kî biramo. KJK verra polîtîkayanê qirkerden hayr ant tekoşînê pîyayî yê şaran ser.
NAVENDÊ XEBERAN