Derheqê muhîmiya ‘Roja Ziwanê Maye’ û weşangerîya kirmanckî de Mudirê Pêroyî yê JIYAN TV Îbrahîm Aslan, nuştox û rojnameger Enwer Yilmaz û ziwanzan Mutlu Can’î qisey kerdî û hayr antî babedanê muhîm ser.

Mudirê Pêroyî yê JIYAN TV Îbrahîm Aslan’î vist vîrî ke, nê polîtîkayê dewlete, newe nîyê û niya va: “Demo îlankerdişê komare ra na het polîtîkayê dewlete yê yew ziwan û yew netewe domyeno. Çarçeweyê nê polîtîkayan de ne kurdan, ne zî lazan şinasnayî, la taybet kurdan ser vindertî. Kurdan ser polîtîkayê qirkerdiş û asîmîlasyonî şuxilnayî. Na seserra, komare ra nika no polîtîkayê dewlete domyeno. Çiqas kurdan ser qirkerdişê şuxilnayî, ona kulturê kurdan mîyanî ra wedarnayî. Çike gorê zihnîyetê dewlete çinkerdişê kultir û ziwanî, çinkerdişê şarêkî yo û hetanê nika dewlet no mantixê xo şuxilnaya. Yew dem dewlet vatî kurd çin î la nika eynî dewlet vana kurd estî la ziwanê kurdî ziwanê şaristanî nîyo.”


Şarê bînî nêşinasnenê

Aslan’î da zonayen ke, gorê zihnîyetê dewleta Tirk, ziwanê tirkan ziwanê şaristanî yo, la ziwanê kurdan şaristanî nîyo’ û aşkere kerd ke, no zihnîyetê dewlet demê AKP de zî domyeno. AKP û Erdogan şarê tirkî ra cîya şarê bînî nêşinasnenî.  Îbrahîm Aslan’î vist vîrî ke, dewlet şarê bîn ser zî polîtîkayê xo şuxilnena, labelê seba ke kurdan seba heqê xo xoverdayîş danî no ser zî taybet şina ser kurdan û qiseyê xo niya domna: “Nika demê AKP de yeno vatiş ke kurd estî û heqê înan ê tikey zî estî, la AKP vana ke dirûşmê ‘çi kêfweşo ke ez tirk a’ şima tirkî nêvanî barî kurdî bivajî. Kurdan seba ke heqê xo waştî bi zorî televîzyonan akerdî. Mabenê 40 serrî de 40 hezar însanan cuwya xo dayî, eke nê kesan cuya xo nêdaynî nê vatî kurd estî.” 


Yew dewlet, yew ziwan…

Aslan’î da zonayen ke, dewlet kurdan ra vana ke ‘ez heqê şima bi pêroyî nê yew bi yew dana û hayr ant vatişanê Erdogan’î ser: “Nika Reîscûmhûr Erdogan vano; yew dewlet, yew ziwan û yew bawerî. AKP û Erdogan şarê tirkî ra cîya şarê bînî nêşinasnenî”. Aslan’î vist vîrî ke, zihnîyetê dewleta tirkî de tena şarê tirk-musliman esto, sewbî şarî çinyê û niya va: “Çiqas televîzyonê kurdî estê zî ser nê televîzyonan teda û sansûr estî. Nika dewlet TRT Kurdî akerda û mantixê no televîzyonî zî slogana ‘çi kêfweşo ke ez tirk a’ kurdî vatiş o. Dewlet zihnîyetê xo nêbedilnena, la vera no zihnîyetî kurdan haydarê heqî xo yî. No ser zî dewlet nêeşkena bi aşkera vajo ‘şima çinyê’. Eke şarê kurdî xoverdayîşê xo nêdaybî û 40 hezar kes cuya xo nêdaybî, dewlet bivatî heqê kurdan çinyo.


Qedexebîyîşê ziwanî

Nuştox û rojnameger Enwer Yilmaz ke derheqê roja ziwanî de qisey kerd zî da zonayen ke 21’ê Sibate seba ziwanê ma, roja ke muhîm a û niya va: “Merdim demo ke behsê ziwanî keno, ma kurdan ziwan derdêkî yo. Problemê ke kurdî ancenî, neteweyê bîn ancenî yew nîyo. Problemê ma yî esasî qedexebîyîşê ziwanî yo. Kurdistan nika 4 parçe yo û hetê dewletan ameyo letekerdiş û ziwanê ma zî ameyo qedexekerdiş. Şarê ma, bîyo şaro bindestî, neteweyê ma kerdî bindestî, waştî ma asîmîle bikerî û mîyanê ra wedarnî. Neteweyek bi çinbîyîşê ziwan û kultirê werte ra wedarnê. Eke ziwanê neteweyek bêro qedexekerdiş, no demî na netewe ver bi vînbîyîşî şona. Ma kurdî ser zî çi heyf ke ona yew bela ame û ma derbeyêko gird werd.”


Kirmanckî darbeyekê gird werdo

Yilmaz’î aşkere kerd ke ziwanê kurdî de taybetî zaraweya kirmanckî (zazakî) darbeyekê gird werdo û vînayişê xo niya ard ziwan: "Çira? Çimkî kirmanckî şaristanî ra dûr yew zarawe ya û nêkewta mîyanê şaristanî. Kirmanckî de xebatê ke mîyanê sûkî (şaristanî) de sesera 20 û 21. de ameyî kerdiş, seba şarê ma, sûk ra zaf dûrî bîyî, no dezavantajek bî. Hetê ke de avantaj bî hetê ke zî dezavantaj bî. Avantajê xo çi bî? Kirmanckî zaf nêxeripîya, fekê kirmanckî heme xo pawitî û asîmîlasyon şeklo bîn de şarê ma serî virazya. Nika sûkan de bi averşîyîşê teknolojî, lazimeyê cîya bi cîya vejîyayî. Nê lazimeyan ra yew zî, televîzyon o. Lazimeyê bîn zî komputer, agahîgirewtiş û înternet î. 


Asîmîlasyon bîyo lez

Rojnameger Yilmaz’î da zonayen ke dinya êdî bîyo global û no ser zî asîmîlasyon zî bîyo lez û niya va: “Goreyê mi xebatê asîmîlasyonî domyeno û hîna xirab bîyo. Fîlmê karton, rêzefîlm û tewr televîzyonî estî la…

Çira? Verê cu, dewlete nêrasaybî her cayê ke şarê ma asîmîle bikero. Dewan de yew mamoste estbî û kesê ke şîynî wendegehî ê tirkî musaynî, la bê înan şarê ma bi ziwanê xo qisey kerdî la nika televîzyon û înternet esto. Dewlet bi nê çikan lez daya asîmîlasyonî û netîce zî gêna. Seba ke netîce gêna, çîyo ke mi verê vat; seba kirmanckî xebatê teknolojî ra îstîfade nêkerdo û no ser zî kirmanckî ser hîna hera asîmîlasyonêkî virazya. Kurmancan tay vergirewtişê xo kerdî la kirmancan nêgirewtî”. 


Enwer Yilmaz’î hayr ant tesîrê televizyonan ser û niya qisey kerd: “Hetê televîzyonî zî ma eyro ewnîyenî; fîlmê karton, rêzefîlm û tewr televîzyonî estî, la mîyanê înan de ma ewnîyenî kirmanckî zaf bi zaf tay a. Heto bîn ra nê kanalî ke kurdî weşan kenî, dewlete ser nê kanalan tede û zilm kena û demo ke bêrê meseleya kirmanckî ser karê rojnamegerî, karê televîzyongerî newe newe awan beno. Kadro zî hêdî hêdî zêde benî, la semedê ke ma vernîya asîmîlasyonî bigêrî, zaf kêm î. Lazim o kirmanckî rojnameyî zêde bibî, televîzyonê ma zaf bibî”. 


Statuyekê lazim o

Yilmaz’î nimûneyê pir ziwanî de perwerde yê cayanê ciya vist vîrî û qiseyê xo niya qedîna: “Ma vernîya asîmîlasyonê domanan girewtişî rê teqez perwerdeyê dayîke saz bikerî û zaf muhîm o. Zaf dewletê ke estî ke mîyanê înan de zaf ziwanê qise benî, la Tirkîya û hikumeta AKP hema zî yew ziwan, yew netewe û yew beyreqe de israr kenî û no zî polîtîkayê ke asîmîlasyonî yo. Her çî ra ver nê çikanê teknolojîyan de ma ganî cayê xo bigêrî û ma qadroyanê xo zêde bikerî û ma do netîce bigêrî. Seba ke ziwanê ma aver şîro, statuyeke ma rê lazim o. Heqê ke dewlet bikero, nêkena, dewlet nêdana û eks kena. Semedo ke dewlet heqê ma nêdana, lazim o ke ma zî teslîm nêbê û xo bi xo tay organîzasyonan awan bikerî û ma ziwanê xo aver berî û ziwanê ma zaf bi qedîm o. 


Hetê kultirî ra têkoşînê ziwanî 


Ziwanzan Mutlu Can’î zî hayr ant 21’ê Sibate Roja Ziwanê Dayîke ya Dinya’ ser û aşkere kerd ke îlanbîyayîşê na roje, seba heme merdimîye, manaya ke xorîn îfade kena. Can’î va, gorê min taybetî roja Ziwanê Dayîke zey ma kurdan, şarê bindestanî rê manaya xorîn îfade kena’ û qiseyê xo niya domna: “Ma kurdî, binê asîmîlasyon û kolonyolastî de roj bi roj ziwan û kultirê xo ra dûr kewnî û heta ke ma eşkenî vajî ziwanê ma roj bi roj mîyanê cuya ra wedaryeno û ancîyeno. Yanî bi min manaya na roj aya ke merdim wayîrê ziwanê xo bibo. Hîşê ziwanê dayîke aver bero û ziwanê xo mîyanê cuya de bişuxilno û cuya xo bi ziwanê xo biciwo. 


Ziwan rihê netewe yo

Mutlu Can’î vist vîrî ke, şar bi ziwan û kultirê xo şaranê bînan ra cîya benî û niya va: “Kesayetê her netewe bi ziwan û kultirê xo fikr û kamîya netewe qezenc kenê. Ziwan bi xo ruhê netewe yo, ma kurdî çi heyf ke warê ziwan û kultirî de zaf hesasiyetî nêmojnenî, ganî ma hetê sîyasî û kultirî ra ziwanî ra xoverdayîşê xo berz bikerî. Çike ma ewro ra nê ameyoxê şarî ma ra zî verpersîyar î. Wa her kes hetê xo ra çi eşkeno bikero, wa ey bikero. Bi ziwanî cuyayîş tewr muhîm o û bê kurdkî welatperwerî nêbeno, wa her kes, mesûliyetê xo bizano û hîs bikero”. 


LÊL AMED/AMED