Weşîya qomû de cayê edebîyat, huner, şîîr, qeyde ûêb. zaf berz o.  Guman çîn o ke nê pêro zonê dayike ra virajînê û weşîya qomû anê ra zon. Pêro qomî, bêzonê dayike; bêdest û bêpayê. 

UNESCO ra gorê; jû(yew) zon(jan), endî(êdî) domanî kî (zî) qeseynêkenê rew bo, herey bo beno vîndî. Tirkîya de zonê dayike 1925 ra hata nika tometa(qedex) wo. Zon, weşîya her qom de wertê vîyarte û ameyox de mabenkar o. EÎNSTEÎN’î vato; “Şîndorê zonî, şîndorê mezgê min o.” Dewletê xezevtulawû no zanito ke her waxt, waşto ke qomê bînî ebe(bi) zonê înû(înan) ra bifikirîyê. Çike zonê dayike ke werte ra da we, o qom bêperr û bêrêçe maneno.

Tirkîya de tayîne ra gorê; 4 mîlyon ra jêde îson(însan) na zon qeseykenê, hama oncîya kî halo xo rind (baş) nîyo. Çike jû zon, di merc(qewl) ser weşîya xo rameno. Merco verên; eke zonê perwerde bî. Merco diyin; eke îqtîsadî de xorê ca guret nêmireno. Kirmanckî(zazakî) nê di merc ra kî morim mend o.

Zonê qomû de raver zaqonê  qomî esto. Tayê alaqawa zon û sîyaset manê kenê ke zonê dayike tomete bikerê. Zonê dayike nîya vênitene, karê mordemûnê  bêaqilûno. Zonê qomû de raver zaqonê ê qomû esto. Zonê qomû tomete kerdene, zagonê qomû tomete kerdêna. Gorê tayê sîyasetkarê tirkû ra zon,  zagono fek ra bimano kî beno. Nê wazenê ke, zonê dayike nuste de ca mecero ke vînd bo. 

Guman çîn o ke zonê dayika ma kî na hal der o, no jêde marîfetê dewlete ra wo. Hama pêro suc dewlete rê bar kerdene kî na girê ser de sucê xo nêvênitêna. Endî domanê ma ke na zon qeseynêkenê, bara ma kî girs a. Çike kes besenêkeno ke qarsê zerê çê(key) ma bo. Zon raver (verî) marîfetê zerê çêyî ra musîyîno. Ma û pî ke zerê çêyî de zonê xo qeseynêkerd, helbet domanî kî nêmusenê. Ma ke zerê çê xo de, arebe xo de kilamî bîla zonê xo de gosnêdayî, sanikî (istanikî) zonê dayike ra nêvatî, hêkatî zonê dayike ra qeseynêkerdî, hen zaneme ke no kî sucê dewleto nîyo. Domanê nikayî wertê xo de milqî bîla endî kirmanckî ke nêkenê, gereke ma kî raver verê çêverê xo gez bikerîme. 

Qomo ma, dîna de çi hêsirîye ke esta ê pêro ontê. Na sevet(semed) ra kirmanckî de cayê şuwarewû zobîna(sewbîna) wo. Bervê, hama hetê ra yaranîye kî ca nêverda. Dostoyevski vato; “Îson, ramitena weşîye de di manawû vêneno; jû eke berva, jû kî huya… ” Na halî ser ro zaf çî vajîno, hama hen zaneme ke ma serva na xuyê, xo zaf çî ra sevekno. Eke nîya mekerdêne, wertê şîn û şîvanî de, wertê miz û dûmanî de belkîya vînd bîyêne. Decê xo, şuarewû de xo vîr ra nêkerdo, hama hetê ra kî lawukê xo, kilamê xo kî vatê. Weşîya xo; ebe hêkatû, sanikû, fiçêgû(hewalû), kuratewû, çibenokîyû(mertalîyû) vîramayîşû, movetû û şîîrû de ardê ra zon. Çike bêzonê dayike îson, werdê vergê yabanî beno. Ma ke bizanîme kirmanckî, ma rê jê non û sola wo. Gereke na ra tepîya her ca de zonê dayike qesey bikerîme. Xatir gormaxîya xo, zonê xo ra bivirajîme. Meyîtûnê xo, zonê xo ra we darîme. Silayîya xo, veyvûnê xo, bazarîya xo zonê dayika xo ra bivirajîme. Kemerê mezelûnê xo, zonê dayika xo ra binusnîme. Zonê dayika xo ra sa bîme, bihuyîme. Domanûnê xo rê, zonê dayika xo ra namewû piranîme. Rocşênûnê xo, zonê dayika xo ra bimbarek bikerîme. 

Vateyê verênû ra; “Zonê ma kamîya ma wa”. Kam ke wazeno kamîya xo wemedarîyo gereke zonê xo rê wayîr bivejîyo. Çike oncîya vatêna saîrê Dêrsimî Sey Qajî ra; “Her vas hencê xo ser reweno, her teyr zonê xo de waneno!/Kam ke aslê xo înkar keno, toz erzeno rêça xo sono!” 

Ma, ewro heqa zonê dayika xo ser ro jêde sawnayîş(pawîtîş) der îme. No kî çîyo raşt nîyo. Çike heqa zonê dayike pêro dîna de heqa îsonênî ya. Kam ke na heqe ma rê kerda  tomete, gereke ê bisermayîyê. Hen bikerîme ke vile xo, xo ver de bifetelîyê. Serva zorbajêna xo ma ra ef biwazê. Tenê vîcdan ke mendo endî na zulim caverdê. Hama gereke ma kî weşîya xo qe(qet) nêbo wertê xo de, çê xo de zonê xo ra biramîme. Yilmaz GUNEY jû şîîrê xo de ma ra vato:


Mi rê zonê xo ra 

jû lawuke vaze

serva kamî bena bibo

çikayîşê to bo beso

sare wedarnayîşê to

bibo vengê to de

vengê to laşêr bibo bizirço.


Mi rê çîyê vaze

hama zonê to ra bo 

belkîya vatena to fam nêken

hama zonê to ra bo…


Bimanê weşîye de.