Parlementerê Çewlig û Wekîlê Koma HDP Îdrîs Baluken’î, derheqê îlanê xorayverîn, verra Kurdan terora dewleta Tirk, kiştişê sivîlan de cewab da persanê ma. Balûken’î aşkere kerd ke îdareyê xoser heqê rewa yo û va: “Wextê xorayverîn yê Kurdan ame yo”. Balûken’î semedê rijnayişê rejîma netew-dewletî vengê xoverdayiş da şaran û qûwetanî siyasî.
Kurdistan de îlankerdenê îdareyê xoser-xorayverîn yenê çi mane? No waşten ser kamcî hewcedarî vejîya?
Îlankerdenê îdareyê cewherî-xoser yenê maneya waştena çarekerdena meselaya Kurd û xo bi xo îdarekerden. No demî de Rojhelata Mavenî de denge-hevsengî yê se serrî vurniyenê. Şarê Kurd zî tekoşîna verra barbariya DAİŞ’î rê rayverîn-pêşengtî kerd û potansiyelê hawitenê heqanê xo yê demokratîk kerd qûwetîn. Nayî ra, se serra 21., mijdaniya wextê ameyina heqê xorayirberdin yê Kurdan dana. Na raştî hetê pêrokîn qûwetanê Rojhetala Miyanî û pêrokîn dugelan yena qebûlkerden.
Verra waştena xorayverîn dewlet herb îlan kerd. Dewlet çima ‘îdareyê cewherî ra hendayî tersena?
Ma êşkenê didi hetî ra êrişanê dewlet, verra waştena ‘xorayverîn’ îzah bikerî. Ya jûyîn; dewlet dewamkerdenê sîstemê înkar û îmha yê se serrî de israr kena. Ya diyîn; ebi heqê xorayverîn yê Kurdan nêşilasnena, bi êrişan wazena reyna tecrubeyê 1924 biyaro Kurdan ser. Hurendiya Netewa Demokratîk de, wazenê se serrê da bîn, bi sîstema siyasî ya ‘jû jûyî’ qederê Kurdan biniwîsê. Tenya semedê-serva Kurdan nê, dewlet wazena pêrokîn şaran-hometê Tirkiyeyî bi zihnîyetê ceberrût îdare bikero. Îradeyê xorayverîn, piyaciwyayişê demokratîk yê şaranê Tirkiyeyî esas gêno. Îdareyê cewherî panzehîrê dewleta nikayî yê. Verra rejîmê zext û zorvajî ke nika bi destê AKP yena îdarekerden, omidê ciwyayişê şaran o. Eke îdareyê cewherî ravey şirê û meşrûtiyeta civakî hera bibo, rejîmê înkar û îmha yê se serran do biqediyo. Tresse AKP ya ke ser nameyê dewlet nê polîtîkayî vistî dewre û tersê pêrokîn qûwetê ke zerreyê koalîsyonê dewletî de ca gênê no yo.
Rojanê peyenîne de Kurdistan de terora dewlet yena ramiten, bi desan welatijî kişiyayî. Enê hewildayenî zêy ‘planê îşgal’ yenê bi name kerdin. Derheqê na babedî de vînayişê şima çiko?
Serra 1924’î de sîstemê dîna-cîhan demê netew-dewletbiyen de bi. Netew-dewletan jû hetî ra dîna kerdî parsêl, heta bîn ra polîtîkayê ke civak-hometan by pass û kamiyan înkar bikerê polîtîkayê newî ravêrberdî. Bin nameyê serdestiya netewî de şiklê tehakkumê netewî vistî dewre. Verra nê polîtîkayanê netew-dewletan vervetiş û tekoşînê şaran destpa kerd. Netîceyê xoverdayişê civakî û waştenanê heq, do dewletî û îdareyê siyasî mecbûrî vinîkerdiyayî bî. Kurdistan de zî no dem ame ciwyayen. Wayîrê îdeolojiyê fermî yê ke 1924’î de serdestiyê netewî ronay, ser Kurdan tehakkum ramitî. La xoverdayişê Kurdan, nê polîtîkayan pûç kerd.
Nika endî wextê xo îdarekerdin yê Kurdan ame. Kurdî ab-i heyat dekenê no fikro ke wextê ci ame û îradeyê siyasî damusnenê. La dewlet ebi kerdenanê terorî, bi qetlîamanê sivîl, bi ‘qedexe’yanê vetişê kuçe, wazena waştişê xorayirberdin yê Kurdan çinî bikero. Kurdî zey biyayiş yenê qebûl kerdin, la îradeyê ci yê siyasî rê, heqê ci yê xorayirberdin rê, bi şîdet cewab yeno dayen. Nayî ra ma, bi pratikê 1924-1938’î yê newî ra, rî bi rî yê.
Na terora dewlet, ke Kurdistan de yena ramiten, seyî-çitûr yena şikiten, gune-gerek se bîro kerdin. Kamî rê çi rol kewno?
Semedê ke terorê dewlet peyser pîro eşten, hewcedariyê analîz esto. Gune eleqeyê siyasî yê şîdeto ke vistiya dewre rind bîro zonayiş. Terora ke dewlet ramena, şîdetê da wişk niya. Hetê tarixî-dîrokî, zey herekatê-seferê diyîn yê îşgalî yo. Herekatê tearûzê post kolonyal o. Nayî ra, gune her ca de, verra herekatê îşgal bîro xoverdayen. Him hetê siyasî de îzah û îkna kerdenê nayî hewce keno, heta bîn ra gune xoverdayişê aktîf û pasîf bîrê tenzîmkerdin. Gerek-gune ma pêrokîn şaranê Tirkiyeyî ra nayî vajê: Dewlet Kurdan kerdo muxabatê şîdet, la şexs dê Kurdan de pêrokîn şaran rê kolonyalîzmê newî yeno ferz kerden. Polîtîkayê dewlet yê ke ma ci ra qayil niyê, mehkûmê vinîkerdiş ê. Nayî ra, eke pêrokîn qûwetê siyasî werzê xoverdayen, o wext terorê dewlet pûç vejiyenê.