Fırat’ın batısında yaşayan Kürtler, kendi sosyal, tarihi ve kültürel değerlerini gün yüzüne çıkarmaya ve Kürt arşivini zenginleştirmeye devam ediyor. Malatya, Maraş, Adıyaman, Antep ve Kayseri-Sarız bölgesine ilişkin ortaya çıkarılan tarihi olaylar ve derlenen, üretilen müzik ve edebiyat ürünleri günden güne artıyor.
Bölgenin Kürt sosyalitesi ve kültürel değerlerine ilişkin araştırmalar yapan Mehmet Kömür de bu yıl (2015) yayınlanan ‘Kasımoğlu’ kitabıyla, bölge Kürtlerinin dilinden düşmeyen ‘Mamadali’ kilamına konu olan Kasımoğlu Memedali yani Memedalî Axikê olayının tarihsel arka planını değişik boyutlarıyla mercek altına alarak, olayı aydınlatmaya çalışıyor.
Jenosid gölgesindeki direniş
Bilindiği gibi; Birinci Dünya Savaşı’nın başlangıç yılları olan 1914 ve 1915’te Anadolu’nun doğusu ve yukarı Mezopotamya’da özellikle Ermenilere yönelik gerçekleşen jenosid ön plana çıkan ana konudur. Aynı dönemlerde Osmanlı İmparatorluğu’nun İttihat Terakki iktidarında Kürtleri kontrol altında tutmaya yönelik politikaları ve buna Kürtlerin gösterdiği tepkiler ise bu jenosidin gölgesinde kalır.
Özellikle Alevi Kürtlerin yoğun yaşadığı Fırat nehrinin kuzeyi ve batısındaki Maraş, Antep, Adıyaman, Malatya, Koçgîrî ve Dêrsim’de 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başında etkisi yerel düzeyde kalan, ancak hikayeleri günümüze kadar sözlü Kürt edebiyatında yaşatılan direniş olayları yaşanır.
Bu olaylardan biri de 1915 yılında Malatya’nın Akçadağ - Kürecik bölgesinde yaşanan Memedalî Axikê olayıdır.
Kürtlerin Osmanlı’ya direnişleri
Araştırmacı Mehmet Kömür, ‘Kasımoğlu’ kitabında, 24 yaşında Elazığ’da idam edildiği belirtilen Qasiman aşiretinden Memedalî Axikê’yi Osmanlı’ya karşı direnişe geçiren sebepleri irdelerken, çok sayıda tarihi ve güncel kaynaktan faydalanmış.
Kitapta, Kürecik Kürt aşiretlerinin kısa tarihi, Osmanlı’nın bölgedeki Alevi Kürtlere dayattığı merkezileşme, vergi artırma ve asker verme dayatması, 1800’lü yılların başından Memedalî olayının yaşandığı 1915’lere kadar bölge Kürtlerinin Osmanlı’ya karşı direnişleri, bölgedeki Kürt aşiretlerinin sosyal özellikleri, Kürt Alevi kadınının sosyal yaşamdaki yeri ve etkinliği ile olayın gelişimi, sonuçları geniş bir perspektiften ele alınmış.
Memedali’yi motive eden Hûrî
Mehmet Kömür’ün çalışmasında, Kürt Alevilerde kadının sosyal yaşamdaki etkinliği belirgin bir konu olarak öne çıkıyor. Kömür’ün derlediği bir çok veriye göre, Memedali’yi Osmanlı’ya karşı direnişe motive eden kişi eşi Hûrî’dir. Halk arasındaki anlatımların genelinde, 40-50 kişiyle Osmanlı’ya karşı başkaldırdığı belirtilen Memedali’ye eşi Hûrî Xanim’ın, “Bir Kürt ve Alevi olarak Osmanlı’ya vergi ve asker vermek sana yakışmaz” dediği dile getirilir.
Mehmet Kömür kitabında, bölgede toplum içinde öncü Kürt kadınlara hatırlatmada bulunurken; Memedali ile birlikte Elazığ’da idam edilen Altê Xanim, Elbistanlı Fata Raş, Qasiman aşiretine muhtarlık yapan Nûrê Xanim, silah kuşanıp ata binen ve keman çalan Manakşê Silê’ye de vurgu yapıyor.
Fırat Yayınları’ndan çıkan ve Fırat’ın batısındaki Kürt tarihinde Memedali benzeri halk direnişlerini araştıranlar için bir örnek niteliği taşıyan 140 sayfalık ‘Kasımoğlu’ kitabında, Memedalî Axikê’nin direnişi üzerine halk arasında söylenegelen değişik ağıtlara da yer verilmiş:
O dağında bu dağında
Kan akıyor dudağında
Xarpût’ta bir genç astılar
Kasımoğlu ocağından
Mamko Mamko Mamadalî
Heval rindo çi delalî
Cîran ji derdan dinalin
Genco tu bistûçal salî
Halil DALKILIÇ