Xoserî; xo bi xo îdarekerdiş o. Pêrokîn xozayê dinyayî, pergala rojî û felsefa fezayî de zî, xoser hereketkerdiş esto û dewam keno.
Xoserî zey ke nameyê ci ra zî aşkere yo; ‘xo ser’ yanê bi tenya serê xo bi xo îdarekerdiş, rayîrê berdiş o. Xoverdayişêkê felsefa dinya, fezayî de cuyayişê çîyan o. Senî ke cenî û mêrde qabê-serva doman-qeçekê xo keyê xo weş geş û aram kenê, hetake mirenê xoverdayişêko mîyan de ‘xo ser’ hereket kenê se, neteweyeke de zî zey bin baneke keyeyî de şikyenêy xo bi xo îdare bikerê û xoserî ya xo, dewam bikerê. Malbat ya zî netewe nêwazeno ke kes ya zî kesî, dewlet ya zî rêxistinî qarişê karûbarê înan yê zereyê malbatî ya zî neteweya înan bibê.
Cuyokraştîya fezayî
Xoserî tenê aîdê merdiman nîyo, cuyokraştîya sewalan, heme çîyê ke ma dinya de û fezayî de vînenê de zî xoserî esto û yeno cuyayiş. Yanê halêko xozayî zî bi felsefa ekolojîk ya fezayî esto û cuyayişêko raşteqînî her tim ferz vîneno û cûyokraştîya heme çîyan wazeno. Her malbatî de ma û pî goreya raşteya pîlan û pîranêy xo, wazenê cuyayişê xo teşe bikerê. Her çî goreya şert û mercê xo kuwe beno û mireno. Fezayî de zî eynî çî bi eynî felsefeyî xo bi xo rayîra benê. Yanê bi goreya; ziwan, kultir, kanşopnayiş, bawerî û exlaqê merdiman, hetê bînî de madeyan de wuşkey, nermey, awînî, gazinî goreya cuyokraştîya xo yanê raşteya cuyayişê xo cuyayişê xo ramenê. Çîy zî goreyê şert û mercê ke tedeyê xo teşe keno. Neteweyan de beno ke dem bi dem ciwanan û pîlan mîyan de problemî bivejyê, no halêko normal o û demêko dergîn yê wextî de hal beno. Semedê probleman; qewimyayişê xozayî, wext, enerjî, mekan, hewa û wina berdewam o.
Cuyokraştîya Kurdan ê çihar leteyan
Kurdî jû neteweyeke ke, bi Peymana Lozanî kerdê çihar lete yê. Kurdistan; zey Rojawa, Rojakewten, Vakur û Vaşûr bi name û lete kerdê. Kapîtalîzm semedo ke binerd û sererdê Kurdistanî bûrêy û şitê ci bileyê, plana xo ya meşûr; ‘perçe bike û rayîrê biberî’ vist dewre û Lozanî de Kurdan kerd çihar lete. Û ewro zî talana xo dewam kenê. Ciwanê Kurdan 40 serrîyo verva barbarîzm û talana kapîtalîstan xoverdayişê ke xoser ya cuyokraştîya paradîgmayê kurdan danêy. Zaf şert û mercê giranî ra ravêray, zaf şehîd day, zaf dewî bi destê kapîtalîstan amey veşnayiş, cayanê zey Helepçe de, bi kîmyasalan amey qirkerdiş, cayanê zey Dersimî de, bi zo rê tifingî bi sehezaran Kurdî qirkerdi û bi sehezaran zî day koçkerdiş û hewna zî rameno.
Zaf neteweyê bînî zî bi gişta kapîtalîstan verî ra heta na het, yenê qirkerdiş. Zafê ci serva-semedo ke jûbiyen-yewitiya xo nêviraştî ra amey qirkerdiş. Nêşayî ke xo bi xo bipawê û neteweya kapîtalîstî de bî lîberalîst û zereyê pereperesteyî de helîyay-vilêşiyayî û helîyayiş dewam keno. Ma cor de zî arbi ziwan, xoserî tewirêko îdarekerdişê şaran û çîyan xo bi xo yo. Yanê bi dewlemendîya binerd û sererdî şar bi cuyokraştîya xo ya ekolojîk cuyayişî wazeno yo. Xoserîya Cuyokraştî de esas axpawitoxî yo. Bi no tewrî cuyayiş hewna bi qîmet, zelal û delal o. Eke ma sereyê xo medejnê se, tikeyî do bi qirkerdişan sereyê ma zaf zaf bidejno. Senî ke aw vengiya binê erdî pir keno se, ser erdî de zî merdimê kapîtalîst; bêvengî, belengazî, bê ray vistişeyî, afetan, talanan de merdim û netewê qelsan semedo ke biko koleyê xo, her tim plan û polîtîkayê qilêrîn yê qirkerdişê înan dim de remeno.
Kapîtalîzm şaran xirab keno
Neteweyeke de qîmetê tewr gird û sitûna netewî ra yew ‘exlaqê netewî yo’. Beno ke goreya mintiqayan ehlaqê netewî komkî cîya cîya bibê, la bi pêroyinî qîmetê neteweke, dormeyê nuşteyê bi nuştekî de exlaqê kanşopeyî dormeyî de geyreno. Yanê goreya paradîgmayê exlaqeke merdimatî yo. Gurweyê kapîtalîzmî ‘xirabkerdişê exlaqê şaran’, yê xo bi xo îdarekedişî de zî otantîkeya exlaqê civata ke tederêy weş, geş û biaramkerdiş o. No semedî ra, şarê mazlûm yê ke xo birayvistine kerdê semedo ke exlaqê înan meyro xirabkerdiş xoverdayişê exlaqî her tim verva kapîtalîzmî de danê. Kapîtalîzm ewro û vizêrî zî bi madeyê tiryakî, bi rotişê cenîyan, bi TVyan û medya xorotoxî exlaqê şaran xirabe kenê û pey ney ra tekeleke bezîrganîyeke girdî xo ra akenê. Bin banê dînî de meleyê kapîtalîzmî tecawizê cenîyan kenê û pergal ceza nêdano înan û înan paweno. No dirûm bêexlaqîya kapîtalîzmî rafîneno çiman ver.
Exlaqê weşî destê ma û pî de yo
Zafêreya exlaqeke weşî destê ma û pîyan de yo. Beno ke exlaqê ma û pî tikey bo zî şaşî tede bibo. Lazimo ke ma û pî şaşîyê xo bizanê bivînê û biderê kişteke. Rayîra paradîgmayê neteweya xo, dormeyê xo yê Kurdewarî ser de exlaqeke cuyokraştî çîyan qebûl keno û çarçoweyê merdimatî û wijdanî de bidero domanêy xo. Wexta ke wina bo, doman pîl bibo esasê ke xurt ya Kurdewar ya zî ya netewa xo giroto ra ey kokî ser de do gilan berzo û vilakan biko.
Xoserî îlan bi ra pey, semedo ke exlaqê doman û ciwanan hewna weş bibo, lazimo ke komeleyê weşkerdişê exlaqî ser bironîyê. Ciwanê ke mûsayê madeyê tiryakî cayeke de bêrê komkerdiş, karo ke kes şeno bikero, bido ey kesî û ey mûsyayey ci ra bixelisno. Ciwanê ke kewtê rayîrê şehwetî ra zî bi qanûna mintiqayî qeraro ke şar do bido gereke kerdişeke pey bêro viraştiş. Ciwano ke paradîgmayê Kurdan ra vejyeno teber zî, bi perwedehîya komelan û dibistanêy Kurdewar weşkerdiş gereke bibo.
EHMEDÊ BIRA