Merdimê zana wina vanîy; demo ke merdim behsa dîrokeke manadar bikero, pirsgirêka sereke, hêza yê ya xurt mîyanê demê de senî virazya ya, çi xebatê, zereyê no demî de bandor ser ey kerdo. 14’ê Temmuze 1982’î de, dîrokêk manadar, bi gonîya cangorîyan ameybi nuştiş. Ma hêzê no demî, mana û vîna dîroke, bi hetkarîya çimeyanî, şîrovekerdiş û cuyayişê cangorîyê ya 14’ê Temmuze bîyarê ziwan.
Hîris serre verê, dîroka şarê kurd de, zîndana Amedî de rojêka muhîm dest pê kerd. Wehşetê Zîndanê Amedî yeno zanayiş. Verba nê wehşetî rista 14’ê Temmuze sereke yo. Seba no zî manaya xoverdayişê gird, ma ganî bizanî. La lazim o ke ma vejîyayişê Tevgerê Azadî û netîceya ke vecîyaybi raşte ra biewnî. Tevgerê Azadî di ravêreyeyêkê awarteyî ra vecîyaybi. Na ravêrey de dekkeran, çi destê înan ameynê kerdênî. Serê seserre de warê sîyasî de kurd nêbibê wayîrê hêzêkî. Peynîya serehewanayişê polîtîkayê înkarkerdişê yeno zanayiş. Îradeya şar, şikyaye bi, tevgerê sîyayêk ser kurdawareyî têgerîyaynê, nêbinê verpersa rewşa êşîr û feodalê serdest, seba xo û berjewendîyê xo têgerîyaynê. Rewşêke wina de her kesî vatînî kurd merd o, no dem de Tevgerê Azadî dest pê têkoşîn kerd. Komêka şenik, bê derfet, bi bawerîyêka xurt şar wedarnay ser lingan. Şarê kurd, bi Tevgerê Azadî beşdarê sîyasetê bi, têkoşîn vîr û bawerîyê, bi tena, seba şarê kurd nê, seba şarê sewbî averberdişêko newe bi. Bawerîya ti kesî bi serkewtinê înan çînêbî, la înan bi bawerîyêka gird têkoşînê xo gird kerdî. Zafê kesan no hewldayîşê înan zey ‘Gêjîyê’ vîna. Dîroka şaran de finakê; ‘Gêjîyê’ wina estî. Bi taybet zî, hemverê komeleya ke zaf şaran ra pêk ameynê, çanda şaristanîyan, vejyayişê peyxamberan ra zî ‘Gêjîyê’ ameynê vatiş. Rêgezê azadî û rûmetî mîyanê komelî ra ameybi wedarnayiş.
Zîhnîyeta şaristanîya modern, bi adetê koledarîya hezar serran komelî girewtbi bin bandora xo. Mîyanê no redestîya bêveng de, çend kes, bi sereyê xo varişt ser payan. No rewş zî ‘Gêjîyêk’ gird bi. ‘Gêjîyê’ ya ke navenda ‘Bê aqilan’ dest pê kerdbi, demêko kilm de pel dabi, ray û rêbazê înan, kesayet û exlaqê înan, mîyanê komele de ruh girewt. Zîhnîyeto edetî, bi heme hêz û hembarê xo nêşkîyaynê verê înan bigirewtênî. Dîroka şaran de tevgerî ke bingeha xo şar ra gênî û bawerîya xo vîrdozîya çanda manewî gênî, lez yenî qebûlkerdiş û benî omidê azadî zî. Nê tevgerî mîyanê şar de germîyêko gird kerdbi, kurdê feqîr, dewijê bindest wezîfeyake gird nîşan daynê.
Dîroka kurdan de sîyaset bi destê kesê feodal û êşîrî de bi. Sîyaset gora berjewendîyê xo averberdênî, na rewş êdî ameynê bedilnayiş.
Xoverdayîşo dîrokî
Polîtîkayê rejîmê bi pergalî bî, înan waştî ke Tevgerê Azadî têk bîşêrê, vînê heme tevgeran şikiyabi. Tenya Tevgerê Azadî mendbi. Eke Tevgerê Azadî têk biberdê do biresaynê armancê xo. Seba famkerdişê xoverdayişê 14’ê Temmuze, na raştî zaf muhîm a. Şîdetê pêroyî, Zîndanê Amedî de resaybi daraxa wehşetî. No ser o rayverê Tevgera Azadî seyî ra 80 noca de bî. Eke noca de Tevgerê Azadî têk bişînê, na polîtîka do heme welatî de biameynê şuxulnayiş. Esat Oktay vatê: “Noca de kesêk nêmano, do her kes bibo tirk.” Rista dadgehan zaf muhîm bî, dadgeh derfetê xopawitişê nêdaynê û bi vîrdozî polîtîkaya partîyê înkar kerdênê. Na raştî zaf manadar a. Waştî kesayetê girewtîyan de omidê şarî bişiknî. Seba ke girewtîyê azadî soz dabî şar û vatbî ke: “Ma sewbî rayvistişan ra cîya yî.” Waştê no soz û bire bişiknîy. Bêxra nê nirxnayişan, rewşa Amedî zî zaf muhîm o. Muhîmîya ci do ma ewro ma bidîy çimê xo ver, do bêro famkerdiş.
NAVENDA XEBERAN
Cuya xo de her kes ra finak bî
Her çar rayembaz rayvistişî, şoreşgerî û mîlîtanî kesayetê xo de aver berdbîy. Cuyayişê xo de zî, her kesî ra finak bîy.
KEMAL PÎR: Demê xebata vîrdozî de, keweno mîyanê tevgerê. Heme xebatan de wayîrê coşêk gird o. O merdimê dozî bi; xoverdayişê 1981’î ra Kemal Pîr rayvertîyê keno.
Rojîya vêşanî 43 rojan domyeno. Destpêka 1982’ê dema îtîrafkar zaf benê, Esat Oktay ey ra vano ke: “Êdî ez masîya şenik a bi rayverê seranser têkildar nêbena, ez bi masîyê pîlan têkildar bena.”
Embazê Kemal wina verpersê ci dano: “Esteyê masîyê pîl zî gird î, qirika merdim de manenê.” Dema rojîya merdişî dest pê keno û vano ke: “Azadî çi qas weş o.” No vatiş de manaya ey ya cuyayiş û azadîyî nimite yo. Rayembaz Kemal Pîr, roja 57’in de şehîd keweno.
XEYRÎ DURMUŞ: Mîyanê Tevgerê Azadî de, bi kesayet, rewş û vindertişê xo, mîyanê embazan de merdimê tewr zana yo.
Ango kesayetêko polîtîk, verba qewimyayişê xo girewtî. Bi kesîyîya xo, bawerî dano Tevgerê Azadî. Her kes vatenê ey goşdarênê û bala her kesî serê ey o. Ey nêzdîbîyîşê xo de bi aqlo selîm, baldar o. Mîyanê çalakî de, peynî eke şehîd bikewo zî, fikr û çîyo ke lazim o bêro kerdiş embazan ra vano. Peynî wedarnanê nêweşxaneyê zî, mîyanê çend saetan de şehîd keweno. Heta peynî zî moral dayo embazê xo.
Seba embaz Alî Çîçek vano ke: “Ey ra wayir bivejê, çimkî o estareyê ma yê şorişger o.” Rayembaz Xeyrî, rewşa sîyasî zaf muhîm veyneno û no ser o zî muhîmî dano pawiyayişî. Bi pawiyayişê waşt dadgeh de Tevgerê Azadî bipawo, raştîya welat bîyaro ziwan û vîyarno dîrok. Ganîyê ya çalakîyê bi heqê pawiyayişê estbi. Rayembaz Xeyrî Durmuş, roja 61’in nêweşxaneyî de hetê rayembaz Akîf Yilmaz de şehîd keweno. Hetanê nêm saeta peynî zî şîurîya ey akerde maneno û embaz Akîf reyde qalî keno.
Hetanê peynî zî seba raştîya xo xoverdayişê xo domnayî
Nê mîlîtanan talîmatê rayvistişî xo ra kerdbî hîmê cuyayişî û bi êşê şarê xo ra eleqeder bîy.
AKÎF YILMAZ: Rayembaz, mîlîtanêko biweçîne bi. Seba ey çiyê ke bingeh ferman û talîmatê rayvistişî bîyî. Serra 1979’î de seba rayembaz Mazlûm Dogan, çalakîyêyek virazyeno. Kesî ke embaz Mazlûm teberî ra bigirî, yew zî embaz Akîf o. Embazê Mazlûm bi bîdonê çopî ra vejîyeno teber la yeno girewtiş û ci hewna benî zîndan. No qewimyayîş, bandorêko gird ser embaz Akîf keno, her tim xo sûcdar vîneno. Mîyanê no xemginî de nêwazeno biciwo. No ser zî wazeno verpersêko gird bido. Demê çalakî de dest pê keno, embaz ey dadgehî ra remnenîy mîyanê koma Amedî. Dest pê çalakî keno. Hetanê hilmê xo ya peynî zî çalakî domneno. Verê şehadetî çimê ey zî akerde vînenî, ey zî nêweşxane de roja 63’in de şehîd keweno.
ALÎ ÇÎÇEK: Rayembaz Alî, embazêko ciwan o, dejê şar her tim zerrîya xo de hîs keno. Bi no hîsan şono serdest û hemkarê serdestan ser o. Vernîya girewtişî de, ser ey îfade yeno dayîş la o qet bin çimî de îfade nêdano û çîyek zî qebul nêkeno. Embazê Kemal zî îfade nêdayo. Tena nêm rîpel îfadeyê ey est o, ey zî tinazê xo înan kerdo. Embazê Alî, beşdarî çalakîa 1981’î zî bîyo. Bi birêka xurt no çalakî viraşto. Dema bira 14’ê Temmuze vejîyeno, dadgehê de gelek çalakîyê ke amey kerdiş gêno ser xo.