Kokê folklorê kurdan verê mislimaney ra bi demê kanî ra bîynê û dîrokê kanî ra kurdî heyana ewro ameyê merhaleyê nê serkewtişî. 

Goreyê hunermenda Rus V.V.Nîkîtine ‘Ma ewta de bi tena mîyanî de neslo vîyarte nêweynenê, ewro hema zî pawitişê cuyayîşan de ganîbîyayişê hêzê hunerî esto û heme zi her rojî zî xo newe kerdişê dewlemendî keno. Cîrananê şaran ra zî xizmet keno, hunerîya înan ra cigêrayîş keno. Nê pirtûke mîyanî de qalîkerdişê rêbazê hunerîya kurdan de vatişê espîrituel mojna yo. Nêy hîkayey kulturê kurdan, ewnayişê dînî ra, têkilîyanê orf edetan ra zanayîşanê muhîman danê. Mîzahan de şaristanî, çimeyê verênî, koyî û nameyê çimeyan zî mîyanî de tam ca gêyno. 


Zara Alîyevna û zarawayê kurdî…Zara Yasupova Alîyevne 2011 aşma gulane de virardişê kurdoloko namdar Mixaîl Lazerev Moskova Alimasnê Bakûrê Akademî de konferansa kurdolojîya mîyannetewî mijaran sero qisey kerdî, nê qiseyê hema zî mezgan dê bi sereyê qiseyanê xo de vat ke cigêrayîşê xerîbî ewnayîşê înan klasîk o û no dergî da qise xo: “Bi zarawayan sero, tena erdnîgarî, eşîrî ya zî hermenê û şenikî cigêrayî kerdî. Na salona konferanse de kursî sero cenîya roniştaya kanê, asana û lakîn rêbazê a bîlîselî ya û bawrî dana mezagan de hema zî mezgan de ganîyayîşê pawitişî esto. ST. Petersburg ra ameyişê Moskova seba nê konferanse bî. Zara Yusupova Alîyevna, o wexti de Petersburg de seba doktoreya ilimanê fîlojî û şaxa kurdolojî de ser pîsporey xebitîyanê. Hema zî eynî xebate xo dewam kena.  


Kurdî çinîbîyayîş ra hesibîyay

1960 de nuştişê hîkayeyê komîkanê kurmancî û pirtûka anektodî de kurdan ra hina behs keno û  vana; kurdan kulturanê antîkî de welatê xo de xiznaya hunerî de cuyayiş benê. Kokê folklorê kurdan verê mislimaney ra bi demê kanî ra bîynê û dîrokê kanî ra kurdî heyana ewro ameyê merhaleyê nê serkewtişî. Bi seranê asirana ya ko seba xoserîya xo têkoşîna xo danê, heme zordarey ra zî cuyayişê xo ra folklorê esasîyan ra bi renga reng dewlemendey ra serkewtiş bî. Vatişê Alîyevna bi se bi verênî de mezgê mêrdimî de cigêrayîş sero mijaro yewin ra zî dîyalektîkê kurdî zaroveyê yenê fikrê mêrdimî. Zara Yusupova vana; kurdan heremê xo ser çinîbîyayîş ra hesibîyay û derheqê înan sero cigêrayîş qedexe bîyayîş ra nê sebep ra zî welatanê teberî de cigêrayîşî û vendişê yewin zî no aliman mîyanî de zî bi yewin bî. Nê navendê Petersburg de bi rasteya armancê polîtîqa çi bena wa bibo se seba xebata îlmîya kurdan zaf muhîm a. 


Pêşengtîya kurdolojî kerdî

Kurdolojî ya Rusî bingeyîya îlimanê bakûrî de bi yew perçe ra êke mêrdimê îlîmanê V. Dîttel, V.A.Jurkovskî, Vasilî, Vladimîrovîç, P. Lerch, Alexander Jaba.Vladimîr, V.P. Nîkitîn û sewbîna xebatî bîy. La belê seba rêxistinîya kurdolojî û averşîyayîş ser rolo bingeyî. A. Orbelî ya. Î.A. Orbelî- Lenîngirad- Petersburg babê pêşengtîya kurdolojî ya. Eynî wexti de zî edebîyatê kurdan, dîrokê ziwanî folklorî de wayîrê xebatanê muhîmey kerda.  

Bi sera 1959 de Î. A. de Serekeya Înisîyatîfê Orbelî kerdo Moskova Alimasnê Bakûrê Akademî şaxa kurdolojî de Lenîngrad Zaningeha Dewleta Bakûrê de koma kurdolojî daîreya verênî virazîya.  Nê semed ra zî weşanê karanemeyî de ana vatê: “Kurdolojî de tikêyna eşkerayî ra îxtîyacanê plana xebatî ra zî bi xebatkerdişê masaya Îranî de yew kome xoserîya alimê kurdan bi xebatkerdişê îdareyê min de talîmatê cîyakerdişî dana.” 


Kurdî û rolê Yusupova

Nê yew kome zî; K.K. Kurdoyev, Î.Î. Tsukerman, Margaîta Borîsovana Rudenko, Jaklîna, Surenona Musaelyan, E.Î. Dementiev (Vasîlea) û wendekarê ziwanî Î.A. Smînov, ZaraYusupova Alîyevna, K.R. Eyubî, elîle Celîl ra virazîyenê. Pêyro seba cigêrayîşê dîrokê kulturê şarê kurdan ser heme xebatan sero verpersîyarey ra mesûl bîy. Na hewa ra zî Rusya de seba xebata dîroka kurdolojî de yew wexto newera destpa bi. Seba nê xebate ra zî heyana ewro zî Î.A. organîzeyê Orbelî ra averşîyayîş dewam keno. Yusupova seba xebata ziwanê kurdan ser rolo muhîm kay kerde, nê kome mîyanî de xebata muhîme kerde. 


 


RAHMÎ YAGMUR/MAMED MISTEFA / ANF/BRUKSEL




Cigêrayîşê zaraweya dimilkî


Seba dîrokê rêzimanê kurdan sero girotişê cayê muhîmî ra K. Kanada Kurdo ya (K.K. Kordoe) pêşengîya kurdolojî Rusî de bi yewin ra bi û seba xebatî ra zî zafî çî kerdî. K.K. Kurdoe bi pênûsa ey rey de ziwanê kurdî sero behremê eyê bingeyî weşan bî û nê behremî zî bingeyê rêzimanê kurdî virazîyay yo. Nînan ra bi yewin ra verê xebata akademî de “Rêzimana Kurdî de” sera 1957 de weşan kerdê. Bi Kurdî-Ruskî ferhenge ra pîya “Kurmancî û metaryalê zaroveya Soranî ra rêziwanâ kurdî de têveronayîş ser weşan bî. Xebata weşankerdişê Kurdoe en zaf bal antiş ra yewin zî, ziwanê kurdî ra cigêrayîşê zarawaya zazakî û nuştişê Rus û kurdolojanê Sovyetî bî.

Bi mendişê pawitişê mezgan ra cadayişê nameyê tabet Kanadê Kurdo yo. Kurdoe, seba cigêrayîşê ziwanê kurdî de bi hetê sebîna cîyayey zî edebîyatê dîrokê kurdî, perîyodîke dînî sero xebatî ey weşanî kerdê. Bi ziwanzano neweyin ra Î.Î Tsukerman xebata ey de zarawaya kurmancî ra rêziwanî sero xebato sero bî. Nînan ra en muhîmî zî seba rêziwanîya kurdî sero nuşteyê ke 1962 de weşan bî, zaroveya kurdî ra ferhenge (glagol) seba têkilîya pergalê cigêrayîşî bi. Nê zarawaya kurmancî zî yew rêbazê zî Xorasan de qalîkerdişê telafuzê cigêrayîşê kurdan bi.