Hawt giran ra pêk yeno
Zeûgma her di qeraxanê Feratîde hemberê yewbînan de awan bibi. Nameyê şaristanê boverî Apameîa bî. Nê her di şaristanî bi pirêk reyde yewbînan ra girêdîyayêne. Zeûgma hewt giran ser o viraşte, şaristanêko antîk bi. Zeûgma yo ke hetê rojawanî de mendêne cayêko pawitede bi û bi şaristano cêrên û corên name bîyêne. Şaristan qeraxê Feratî ra dest pêkerdêne û tîya de şar û bazirganî ciwîyayêne. Şaristano corênî de zî banê meclîsî estbi tîya de walî û rayeraberê şaristanî ciwîyayêne. Dorûverê giran bi bedenan girewtebî.
Şaristano ke hemberê Zeûgma de awan bibi (Apameîa) ra ewro tu eserêk çin yo. Şaristanê Apameîa, ewro binê awa bendawe û awanê dewe de mendo.
Şaristan nizdê 21 hektar erdî ser o awan bibi. Binê kaşanê şaristanî ser destê Feratî de vîlayî virazîyaybî. Şaristan wayîrê lejyonêk yê şeş hezar eskeran bi. Ser rayîrê kerwanan de şaristanê tîcaretî bi. Zeûgma na hereme de merkezê tîcaretî bi. No şaristan semedo ke rojhelatê sînoranê Roma de şaristananê tewr peyênan ra yew bi cayêko stratejîk bi.
Qîmeta Zeûgmayî binê awî de verday
Na hereme de cigêrayîşê arkeolojîkî raya verêne di seserra 19’an de hameyî kerdiş û peynî de dorûverê Zeûgmayî de nekropolîs (‘şaristanê merdeyan’, goristanê kehenî) û mozayîkê cîya-cîya yî hameybî vînayîş ke ewro mûzeyê Berlîn û Sankt Petersburg de yê. Di Serra 1980 de GAP’î eşkera kerd ke, ko ey Berecûge de bendawêk awan bikerê.
Wexto ke di serra 1980’î de Dr. Guilermo Algaze, profesorê Zanîngeha Chîcagoyî bale ante ke, ko demêko nizdî de bendawêk bêro awankerdiş û vengda enstîtu û zanîngehanê dinyaye ke wa bêrî cigêrayîşanê arkeolojîkan bikerî.
La çi heyf ke tu enstîtu û zanîngehan sere piro nêda. Serekê muzeya Dîloke Rifat Ergeç û asîstanê ey Mehmet Onal di serra 1994 de rayna vengda arkeologanê dinyaye û dîyar kerd ke, bi hetkarîya wezareta kulturî yê tirkîyaye cigêrayîşê arkeolojîk yê şenikî bêrî dest pêkerdiş. La problemanê ekonomîkan ver enstîtuyê arkeolojîkî mecbûr mendê ke, xebatanê xo bidê vindarnayîş. Di Serra 1995 de wezaretê teberî yê Fransaye îştiraqê xebatanê cigêrayîşan bî û hetkarîye daye arkeologa serkewta Caherine Abadie-Reynal û elemanê aye yê ke heta Serra 1999 cigêrayîşê xo yê zanistî dewam kerdê. Di Serra 2000’ î de heme eserê zeûgmaye bi qedênayîşê Bendawa Bêrecûgî û berzbîyişê awa Feratî reyde dekewtê binê awe.
10 rojan de 22 mozaîkîy amey vînayiş
Di hewtê gulana 2000’an de, verê binê awe kewtişî, David Packard Jr. Lajê awankerê Hewlett- Packardî, bi rayîrê rojnameya New York Timesî xebatanê zeûgma hesîya û hawayêko lez cigêrayîşêko cîyayî organîze kerd. Semedê xelesnayîşê Zeûgmaye ey şîrketêk Îngilîz bi nameyê Oxford Archaeological Unit (OAU) ke bin îdareyê Robert Earley de bi, pisporê mozaîkî yê Îtalyan û komêk Fransî vezîfedar kerdî. Serekkomaro tirk Sezer, semedo ke bineyna zêdî wext bibo, binawkerdişê Zeûgmayî semedê des rojan vindarna.
60 arkeolog û 200 karker daxilê xebata xelasnayîşê Zeugmayî bî û bi xeyrê budçeyê 5 milyon dolarî gelek eserî hameyê vînayîş. Peynîyê cigêrayîşî de, hezîrane ra heta teşrîna 2000’î, 45 mozayîk (ke înan ra 22 hebî bêzerar bî) hameyê vînayîş.
Hinî mozayîkê zeûgmayî heme dinya de yenê zanayîş û Zeûgma hetê zanayeyan ra sey “Pompeyîya diyine” name bena. Mozayîkê Zeûgmayî heta Serra 2011’î Muzeya Dîloke de hameyê mojnayîş û di gulana 2011’î de viraştişê Muzeya Mozayîkê Zeûgmayî resayî muzeya xo ya taybete.
Tarîxî de cayê Zeûgmayî
Zeûgma ÎV seserra hîrêyine de hetê Seleukos Nîkatorî ra o cayo ke tewr verê pirê Feratî awan kerdbi hame ronayîş. Bi vîyartişê wextî no şariştan her ke şi aver şi û ageyra bi merkezêko tewr muhîm ê aborî û îdareyî. No şaristano ke hetê lejyonê Romayîyan ra hameyêne pawitiş de 70 hezar kes ciwîyayêne. Şaristan ÎP (Îsayî ra pey) Serra 252 de hetê Sasanîyan ra hame rijnayîş (xerepnayîş) la newera hame awankerdiş. Badê pey erdlerzêk şaristan newe ra xeripya… coka zafê malê ke bin herra erdlerzî de mendê zelalbîyîşê xo heta cigêrayîşê arkeolojîk ê serra 1999-2000’an pawitê. Şaristan hende averkewte û rêxistinin bi ke sîstemê kanalîzasyonê awa qirêjine û yê varanî bi hawayêko balkêş çemî ser o veng kerdêne. No sîstem goreyê wextê xo wayîrê teknolojîyêko biaqil bi. Badê cigêrayîşanê arkeolojîkî nê sîstemê kanalîzazyonî pêropîya hame kifşkerdiş.
Bendawî tarîxa dinyayî wenê
Cografya Mezopotamyayî zafêreya tilan ra berhemên şarisntanî pijikyenê. Zaf xirbey zî estêy ke serê înan de dewîy amey viraştişî. Nêy cayî arkeologan pawenê ke tarîxa dinyayî roşnî bikerê. Ema zafêreya cayên wina bi polîtîkayên Tirkîyayî binê bendawan de veradîyenê û ze bikûrê hewna merdişî. No zî yeno wateya ke tarîxa derguşa dinyayî Mezopotamyayî bendawîy wenê û qedînenê. Çimî binê awe de zaf çîy orjînaleya xo vinî kenêy.
AVER PAYIZ