• Zîlan Vadisi’nde 8 bin 860 hektarlık alan jeotermal faaliyetlere açıldı. Şorik, Karakilise ve Çakırbey köyleri boşaltılma riskiyle karşı karşıya. Tabelada “seracılık” yazan proje, resmi kayıtlarda JES olarak geçiyor.

 

Enerji, madencilik ve altyapı projeleriyle ekolojik tahribatın derinleştirildiği Kürdistan’da her gün yeni bir proje gündeme geliyor. Bölgedeki su kaynakları, vadiler ve yaşam alanları peşi sıra yatırım projelerine açılıyor. Bu alanlardan biri de Wan'ın Erdîş (Erciş) ilçesinde bulunan Zîlan Vadisi.

Vadide yürütülen Jeotermal Elektrik Santrali (JES) faaliyetleri nedeniyle Şorik (Komir/İkizçalı), Karakilise (İşbaşı) ve Çakırbey köyleri boşaltılma riskiyle karşı karşıya. Bölge halkı, köylerin boşaltılmasının gündeme geldiğini ve yurttaşlardan imza toplandığını belirtti. Proje kapsamında çalışma sahalarının kurulduğu Karakilise ve Çakırbey köylerinde çalışmaların yoğunlaşmasıyla birlikte yerleşim alanları, tarım arazileri ve geçim kaynakları üzerinde ciddi bir tahribat başladı. Proje kapsamında ağır metal içeren akışkanlar vadiye dökülüyor. Söz konusu çalışmadan sonra ortaya çıkan ağır metal içerikli termal sular ilçenin doğal yapısı üzerinde de ciddi bir tehdit oluşturuyor.

Tabelada seracılık, kayıtlarda JES

Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı’nın 2020 yılı Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı kapsamında Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı (DAKA) koordinasyonunda hazırlanan "Van Erciş Tarıma Dayalı İhtisas Sera OSB (TDİSOSB) Jeotermal Kaynak Sondajı ve Sıcak Su İletim Hattı Fizibilite Projesi" ile Zîlan Vadisi’nde jeotermal kaynakların kullanılması öngörülüyor. Yatırım İzleme ve Koordinasyon Başkanlığı (YİKOB) tarafından yürütülen projenin toplam bütçesi 2 milyon 600 bin TL. Bunun 2 milyon TL’lik kısmı hibe olarak karşılanıyor.

Projenin temel amacı yılın her döneminde sebze üretimi yapılmasını sağlamak olarak açıklanırken, bölgedeki çalışmaların vadi ve çevresindeki ekolojik denge üzerinde yarattığı etki ise projenin yalnızca seracılık faaliyetiyle sınırlı olmadığını, doğrudan köylerin yaşam alanlarına kadar uzandığını gösteriyor. Tabelada “seracılık” olarak geçen proje resmi kayıtlarda ise JES projesi olarak geçiyor. Yılın her döneminde sebze üretimini hedefleyen bu proje, iddiaların aksine doğayı ve vadiyi derinden etkiliyor.

Zîlan Vadisi’nde aktif fay hattı 

Zîlan Vadisi’nin ekolojik ve jeolojik özelliklerine ilişkin bilimsel veriler de bölgenin sıradan bir jeotermal saha olmadığını ortaya koyuyor. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi’nde yayımlanan "Zîlan Jeotermal Alanının (Erciş-Van) Jeolojisi ve Aktif Tektonik Özellikleri" başlıklı araştırmaya göre Erdîş-Zîlan-Ilıca Vadisi boyunca yaklaşık 11 sıcak su kaynağı bulunuyor. Bu kaynakların vadi boyunca uzanan Zîlan Fayı'na paralel bir dizilim gösterdiği belirtiliyor. Bilimsel araştırmada Zîlan Fayı aktif bir fay olarak tanımlanırken, fayın Erdîş’in yaklaşık 7 kilometre batısından başlayarak Zîlan Vadisi boyunca devam ettiği ve Agirî’nin Giyadîn (Diyadin) ilçesine kadar uzandığı belirtiliyor. Zîlan Fayı’nın Macaris (Çubuklu), Şor (Taşkapı), Yanıkçukur ve Dibekli olmak üzere dört segmentten oluştuğu belirtiliyor.

Bilimsel çalışma, vadideki sıcak su kaynaklarının yanı sıra traverten oluşumları, akarsu taraçaları ve Zîlan Çayı’nın da aynı jeolojik sistem içerisinde yer aldığını ortaya koyuyor. Bazı traverten oluşumlarının halen devam ettiği belirtilirken, Zîlan ve Giyadîn jeotermal alanlarında toplam 52 termal su noktası bulunduğu, bunlardan 11’inin ekonomik jeoloji açısından potansiyel taşıdığı ifade ediliyor. Söz konusu araştırma Zîlan Vadisi’nin yalnızca enerji üretimi açısından değerlendirilebilecek bir alan olmadığını, aktif faylanma, sıcak su kaynakları, yeraltı suları, traverten oluşumları ve Zîlan Deresi'nin bir arada bulunduğu hassas bir doğal sistem olduğunu ortaya koyuyor.

Binlerce hektarlık alan jeotermale açıldı

Vadideki çalışmaların kapsamının yalnızca mevcut sondaj sahalarıyla sınırlı kalmadığını gösteren bir başka gelişme ise 2024 yılında yapılan jeotermal ruhsat ihaleleri. YİKOB tarafından 18 Ekim 2024’te yayımlanan ihale ilanında, Erdîş'te 4 bin 90,89 hektarlık alanın jeotermal kaynak işletme ruhsatı verilmek üzere ihaleye çıkartıldı. Söz konusu saha için 3 milyon TL muhammen bedel belirlendi. Aynı ilan kapsamında Erdîş’te 4 bin 769,28 hektarlık alan için de jeotermal kaynak arama ruhsatı ihaleye çıkarıldı. Böylece yalnızca 2024 tarihli bu iki ruhsat sahası yaklaşık 8 bin 860 hektarlık bir alanı kapsıyor. JES faaliyetlerinin kapsadığı alan genişlerken, bölgede yaşayan köylüler açısından bölgenin ekolojik yapısının yanı sıra yerleşim alanları da büyük bir tahribatla karşı karşıya. ZEYNEP DURGUT/MA