OMEDYA WELAT / NAVENDÊ XEBERAN
Seba wayîrvejîyayîşê ziwanê Kurdî gegane mordem raştê nimûneyanê baş û balkêşan yeno. Her çî kişta negatîfe de nêherikîyeno. Tayn bo zî, giran bo zî kişta pozîtîf de zî nimûneyê rindî vejîyenê vernîya ma. Nê nimûneyan ra yewêr zî paytextê Îngilîstan London de vejîya vernîya ma. Domana bi nameyê Lorîna 8 serreyî ke London de ciwîyayena, êşkena bi kirmanckî, kurmancî û îngilîzî qisey bikera. Lorîna ke pola 3. de ya, nika dest bi mûsayîşê soranî û îspanyolî zî kerda. Hedefê Lorîne no yo ke 8 ziwanan bimuso. Lorîn heta 4 serrîya xo tenya kirmanckî zanayêne. Dima ra dest bi mûsayîşê ziwananê bînan kerde.
Lorîne rîwalo ke bi tirkî nêzana, wexto şîya Kurdistan raştê heqaretanê polîsanê tirk zî ameya. Vatişanê polîsê tirk yê “Ti keyneka zey prenses a, şerm nîyo ke ti tirkî nêzana” rê Lorîne zî bi vatişê “To rê zî şerm nîyo ke ti Kurdî nêzanê” cewab da. Rîwalê no munaqaşe Lorîne bi dayîka xo 6 saetî teyaregeh de ameyî vindernayen. La Lorîne rixmê emrê xo yê qijkek wayîrê zanayîşêko pîlî ya. Zana ke ziwan seba yew kesî yeno çi mane û bi israr a ke ziwanê xo yê dayike ravêr bera. Lorîne nê zanayîşî deyndarê dayike û kalikê xo ya.
Heta 4 serrî tenya kirmanckî zana
Dayîka Lorîne Leyla Amede taxa Alîpaşa ya Amedî ra ya û heta 18 serreyîya xo Kurdî nêzana. Dima ra kirmanckî û kurmancî musaya. Amed nika eşkena soranî û fariskî zî qisey bikera û fehm bikera.
Leyla Amede dana zanayîş ke wexto ke Lorîne ameya dinya, sifte aye reyde bi kirmanckî qisey kerdî. Lorîne heta 4 serreyîya xo wendiş û nuştişê kirmanckî musaya. 4 serreyî ra dima zî dest bi musayîşê kurmancî kerde. Dayik û kalikê Lorîne bado ke amê dinya ra na het, her şewe ci rê yew estaneke û xeberoşk wendî. Çi heyf ke bi sebebo ke domanê ke Kurdî zanê çormeyê Lorîne de zaf çinêbî, Lorîne vêşêr bi kesanê pîlan het de têkilî ronaye.
Domanî ziwanî mayî ra teyşan ê
Dayika Lorîne Leyla Amede dana zanayîş ke goreyê tayî cipersayîşanê ilmî, domanî (tûtî) heta ke bibê 5 serreyî, êşkenê 5 ziwanan pîya bimusê û wina vana: “Mezgê domanan zey komputure qeyd keno. Demo ke domanî ziwanê maye bizanê, saykolojîya înan baş a, bawerîya înan bi înan yena. Domanî ziwanî mayî ra teyşan ê. Domanî çiqas ziwanan bizanê, seba weşî û psîkolojîyê înan çiyekê rind o. Domano ke bawerîya xo bi xo ard û werişt payan ser, muxtacê kesekê bînî nêmaneno. Bado ke Lorîne ameya dinya û heta na het, verîya ke rakewo ma ci rê pirtûke wend û xeberoşkeke vate. Seatanê şodir ra tepîya ma mîyanê roje de zî çend seatî perwerde kerd.
Xelata zerdî girewt
Lorîne wexto ke bi çehar serrîya xo London de dest bi dibistanî kerde, qiseyêk zî îngilîzî nêzana. Mamosteyan nêwaşt ke bigîrê dibistanî. Qeyrîyay vatî na domane yew vateyêke zî îngilîzî nêzana, ma dê zaf zehmetî biancê. La hîrê aşme ra dima, Lorîne xelata zerdî yê wendişî yê îngilîzî girewte. Mamosteyê ci seba wendişî pirtûk dayo Lorîne û Lorîne pêrokînî raşt wendo. Mamosteyê ci şoq bîyo. Dima ra veng dayo keyeyê Lorîne û înan ra efû waşto.
Leyla Amede şarê ma yê soran taqdîr kena ke keyeyê xo de domananê xo reyde bi soranî qisey kenê û vatenanê xo wina vêşêr kena: “Kurmancî zî heta merhaleyeke ravêr şîyo û yeno qiseykerdiş. La çi heyf ke seba kirmanckî ez nêşkena eynî çîyî vaja. No lehçeyê ma beno vinî. La hona berey nîyo. Ma ewro ra tepîya zî bi domananê xo kirmanckî qisey bikerê, ma dê serbikewê.”
Neqilkerdişê ziwanî temînatê ziwanî yo
Amede vana ziwanî neqilkerdişê domanan, temînatê ziwanê ma yo û nê îqazî kena: “Çîyo ke ame sereyê îrlandayîjan, wa nîro sereyê ma Kurdan zî. Ewro îrlandayîjî nêşkenê bi ziwandê xo qisey bikerê, bi îngilîzkî qisey keno. Nika hêdî hêdî destbi wayîrvejyayîşê ziwanê xo kerdî. Eke ma Kurdî wayîrê ziwanê xo nêvejîyê, welatê ma azad zî bibo, bêmane yo. Ziwan zey, awe, nane, hewa, hêvî, fikir, eşq, îfadekerdiş, estbîyayîşê civakî yo. Ziwan kilîtê kamîyê civakî, dinyaya kesî yo. Ziwan kilîtê neteweyî yo, xezîneyê kesî yo. Wexto ke kesêk ziwanê mayî bizano sereberz o. Wexto ke mi Kurdî nêzana, ez perr û bask şikîyayî bîya. Bado ke ez mûsaya mi dest bi pernayîşî kerd, sereyê mi bi berz, bawerîya mi bi mi rê amê.”
Wa Kurdê ma nêvajê “Senî sevîyorum”
Leyla Amede her Kurdekî ra rîca kena ke domananê xo ser ziwane maye de perwerde bikerê û nê mesajan dana: “Senî ke herkes îbadet keno, roce gêno, nimaj keno se, wa eynî şiklî zey ke îbadet bikerê domananê xo rê ziwane mayî bimusnê, înan reyde bi ziwandê xo de qisey bikerê. Wa seba ameyoxa netewa xo nayî bikero. Eke ziwan nêbo, a netew zî vindî bena, şona.
Jû cinêka Îrlandayîj a 65 serrî bermena, vana ez ziwanê xo nêzana, ez bi ziwanêke xerîb (îngîlîzî) xeber dana, domanê mi zî nêzanê. Vana eke ez bimra Îrlandkî zî qedêyeno. Wa mîletê ma zî bi ziwanekê xerîb de heskerdişê xo nêyaro ser ziwan û nêvajo “Senî sevîyorum”. Wa vajê “Ez aşiqê to ya, ez to ra hes kena.”
Dewe bi dewe geyrîyay
Dayika Lorîne Leyla Amede dana zonayene ke aye Lorîne berd Amed, keye bi keye, dew bi dew geyraya ke wa domanê ke Kurdî zanê Lorîne reyde kay bikerê, qisey bikerê, la çi heyf ke kesî nêdîyo, ke Lorîne reyde kay bikerê. Dima ra serpirodayîşê Şaredarîya DBPyî ya Amedî kerdo û şaredarî cirê bîya yardimkar, pirtûkê donanan dayê ci. Dima ra Lorîne berdê jû dewe, ewja de domanan reyde kaykerdo.
Gunayêk û sûcêko pîl o
Amede va, “Ez xo erzena bextê dayikan ke wa dayikî, malbatî bi ziwanê xo de bi domananê xo qisey bikerê û dîyar kerde ke senî ke tayî çî dîn de gunayo se, bi domananê xo de bi ziwanê dayike de qiseynêkerdiş û bi ziwanekê xerîb de qiseykerdiş zî gunayêk û sûcêko pîl o. Amede viste vîrî ke hedîseyê dînî zî vano, ganî herkes îbadetê xo bi ziwandê xo bikero. Amede aşkere kerde ke Kurdî çiqas ke wayîrê ziwanê xo bivejîyê, hendayî êşkenê polîtîkayanê asîmîlasyon û înkarî pûç vejerê û wina dewam kerde: “Ma çirê pey ziwanê kolonyalîstan de şonê. Ziwanê ma ziwanê tewr qedîm o.
‘Şerm nîyo ke ti Kurdî nêzanê’
Amede dana zonayen ke wexto ke Lorîne 5 serreyî bîye, înan aye berde welat. Teyaregeh de polîsî ci ra va, “Ti keyneyêka delal û rindek a, zey prensesan a, şerm nîyo ke ti tirkî nêzana.” Lorîne zî cirê va “Şerm nîyo ke ti zî Kurdî nêzanê. Seba nayî ma 6 seatî teyaregeh de vindernayî. Ma şî Amed, Lorîne nêweş kewt, ma aye hewada nêweşxane. Nêweşxane de yew profesor ame la Kurdî nêzanayêne. Waşt Lorîne muayene bikero, Lorîne qîjêk da va “Ez Tirkan nêwazena.” Lorîne destûr nêdaye ke doxtor muayene bikero. Jew asîstano ke bi Kurdî qisey kerdêne, ame. Lorîne o wext destûr daye û muayêne bîye. Lorîne profesorî rê va, “Ti welatê mi de doxtorî kenê la ti ziwanê mi nêzanê.” Profesorî va “Na domane dersekê rind daye mi û soze da ke Kurdî bimûso.”
Leyla Amede tewr peynî de vist vîrî ke wexto ke domanî ziwanê xo musayî, êşkenê pêrokîn dinya qisey bikerê û va, “Ziwanî ra piya kultur, tarîx û kamî zî neqil beno. Musayîşê ziwanî ra pîya domanî dest bi persayîş û cipersayîşî zî kenê. Tarîx, cografya, xoza û pêrokîn erjê a mîletî zî yenê musayîş. Ma domananê xo rê bêbextî û nêheqî nêkerê û ziwane mayî cirê bidê musayîş.
‘Ez ziwanan ra hes kena’
Lorîna 8 serreyî dana zonayene ke a kirmanckî, kurmancî, soranî û îngilîzkî zana û vana “Ez ziwanan ra hes kena. Seba ke ez wazena her kesî fehm bikera, ez wazena xeylê ziwanan bimusa. Ez wendiş û nuştişî ra zaf hes kena. ” Hedefê Lorîne musayîşê 8 ziwanan o. Lorîn dîyar kena ke a domanê ke London de ciwîyenê reyde ronayîşê têkilî de zehmetî ancena.
Lorîne herzewbîn kaya kapî ra zî zaf hes kena û wexto ke şona Amed domanan reyde kay kena. Lorîne dana zonayen ke aye zaf bêrîya Bedenê Amedî û Çemê Dîcle kerdo. Lorîne rîwalê şer û pêrodayîşê ke Kurdistan de ramenê ra zaf xemgîn a. Lorîne vana, seba serbestîye û ameyoxê welatê xo, wazena xo her hetî ra perwerde bikero û welatê xo vera pêrokîn hêrîşan de bipawo.
