Senî ke dewletê netewî ronîyayî hema ca de karo yewin ziwanî de dest bide kerdî. Çirê sewbina çî nê de ziwanî de dest bide kerdî? Çimkî dewlete hinî dewleta verêne nêbî, dewlete dewleta feodalîte ra vejîyaybî, bîbî dewleta bûrjûwazî. Dewleta bûrjûwazî de sînorê dewlete kifş o, kure ra dest bide keno, kure de qedîyeno kifş o. Şoreşê endûstrîyî ra pey dewletê qolonyalîstî zaf zengîn bîyî. Teber ra maddeyê xamî ardinî mîyanê welatê xo viraştinî û rotênê sewbîna miletan. Na rey mîyanê xo de waştinî ke malê aye weş biroşîyo. La zafziwanî û zafrengîyî xo de yew manî dîyinî. Xayeyê înan mal leze fehm bibo û biroşîyo. Nê semedî ra dewletê qolonyalîstan mîyanê xo de zafziwanî ra vejîyayî, hetê yewziwanî ra rayîr girewtî.
Mesela dewleta qolonyalîstan ra Îtalya mîyanê xo de ziwanê îtalkî girewt la mîyanê aye de ê ke îtalkî vajor kenî se ra diyês bi. Ziwanê xo kerd ziwanê fermî. Tena Îtalya nêkerd, heme dewletê qolonyalîstî yewziwanî ser ro sey Îtalyaye têgêrayî. Xayeyê hemînan zî yew bi. Mal leze têbigêro û leze biroşîyo. Goreyê nê dewletan eke mîyanê yew dewletê de zaf ziwanî bibî têmîyanî vejîyena, yew yewî ra fehm nêkeno, o wext mal zî nêroşîyeno, biroşîyo zî ko zaf erey biroşîyo. Ereyrotiş zî goreyê hesebanê înan zirar o. Nê semedî ra felsefeyê dewletê qolonyalîstan de yewziwanî nêbo tîcaret aver nêşono û zengîneyî zî nêbena.
Bûrjûwazî tena ziwanan ra zirar nêdayo, zaf çîyan ra zirar dayo. Seba ke xayeyê înan kar o, sewbîna çîyan ser ro nêtexirîyayî, dinya serûbin kerdî, dengeyê ekolojîyî herimnayî. Sîstemê xozaye ra kay kerdî. Sey kovîyî zirar dayî xozaye. Hende zirar dayî xozaye, na xozaye reyna yena tepa, eke biyera tepa sey verên bena? Seba karkerdişî ra hende ziwanî qetil kerdî, hende mensûbê nê ziwanan qetil kerdî, seba karkerdişî ra hende xozaye qetil kerde… Hinî nê yenî tepa? Hende qetlîyamî hîna dinya aver berde?
Dinya beno ke tarîxê bîyayîşê xo de mîyanê nê di sey serran çi gosirmetî dîyî sewbîna wextan de nêdîyî. Mabênê serranê 1800 _ 2000’an de dinya di pêrodayişê dinyaye dîyî. Nê di pêrodayîşan de mîlyonan ra vêşêr merdimî merdî. Nêweşîyê sawîyayeyî hende merdimî nêkiştî. Û nê di sey serran de kiştiş, çinikerdiş û kovîyî de yew sînor çinibi. Merdim sey yew meys asayinî û a hawa kişîyayinî, erjê merdim û merdimayî çinibi. Pêro zî sebeb qolonyalîzm bi.
La merdim hende gosirmetan ra pey derê îbret girewto? Eke îbret bigêro kiştiş û çinikerdiş çîyêko baş nîyo, fehm kerdo. Yewkerdiş û heme hetî ra yewkerdiş zî çîyêko baş nîyo, no zî fehm bîyo. Fehm bîyo, fehm keno merdim ko hirsê karkerdişî ra fek ver ra do? Eke dewletî barkerdişê malanê dinyaye ra sewbîna çareyan nêvînî ko hema zaf dejî bivejî. Texirîyayîşê bûrjûwazî terk nêkerî ko hema zaf ziwanî vînî bibî. Ko dinya hema zaf ziraran bivîna.
Mal bigêro, peynîya dinyaye bigêro, teknolojî û asaneyî bireso hema ca la seba mal bireso heme ca sewbîna çîyê erjayeyî talan nêbî, erjê merdimeyî nêmirî. Nê erjê merdimîyan ra ziwan yan zî ziwanî wa qet zirar nêvînî. Heme ziwanî sey azadî biciwîyî û însaf û wîjdanê malî ra nêmanî.
Zerweş ESNAW