Ziwan bi kultirî dir vilay beno. Bi xususî wextê kemilyayîşê neolîtîkî de, wexta ke şoreşey neolîtîkî vilay bîynê, ziwanî dir vilay bena û no baş eyseno. Eyno wext de ziwanê Aryen vilay beno û ziwan cewherê ey kulturî senîno ra mocnen o.

Na coye ra raştîyey ziwanê kurdî, ziwanê cemeetê demokratîk o. Raştîy zî no awa xisusîyetêke ziwanê kurdî esto û kurdkî ziwanê ciwatê neolîtîkî yo. Merdim eşkeno nimûne ramocno. Tay zarawayan de hende asaye yo ke, zazakî –ma vanê kirdkî- ma vacîy ke heger koy ra bêro sûke qedîyeno. Sûke de veranverê tay vatan çînyo. La komelê koyan de heya ke cûyîn bibo, heya ke bi ey ciwatî wa, bi ciwatê dewe wa girêdaye bimano eşkeno duştê herê corîne de cewab bido lazimatîyanê ciwatîy. Yew zî manayê vatan esto, manaya înan zî zehf cîya wo. Her vate de manayeke înan rê hameyo barkerdiş. Yanî viraştişê ey vatan cîya yo. Belkî manaya înan eynî yo. La dima ra qeydê yo ke hamey viraştiş, şima no qeyde kurdî de nêvînenê. Merdim eşkeno nimuneyek no awa bido: Tirkîya de bi nameya “Komeleya Ziwanê Tirkî” yew komele esta. Ena komele tay çekûyan virazena, xeylê çekûyê tirkî zêde kerdê. Labelê tay çekûy baş nêamey dîyîş, tay çekûya aman nêgirot… Tay çekûy zî amey ecibnayîş, ey zî giranîya înan çinya. Yanî zerrey înan pirr nîyo, zehf dekerde nîyo. Viraştişê vatan hinde rihet nîyo. Beno ke 10- 15 kesî bêrîy têhet(yew ca) bifikiryê û çekûy virazê. O beno. La vateyî ke mîyanê tarîxê ke derg û dila de amey viraştiş, manayê xebitnayîşê enî vatan zehf cîya yo.

 Wexta ke şima kirdkî bihiziryê teqez hîna zey pêyî hiziryenê, serbest hiziryenê. Heke hîna serbestkar bê, şima do hîna tay bi mantixê serdestan bihiziryê. Labelê gama bi ziwananê bînan bihiziryê no awa nîyo. Çimkî bi serdestî dayo werdişî, serdestî hîna zêde ya, hîna gurr a. Mesela tirkî de fikrê serwerî hîna gurr o. Bi awayêke bi ey ziwanî dayo werdiş. Bi xisûsî çekûyên ke dima ra day mûsnayîş teqez no awayê. Eno het ra raştîy zî ziwan mihumîyêke gewre gino xo ser. Ena mesela de vatey Rayvertî yê zaf mihumî estê. Vano: “ziwan yeno manaya ke ti bibîy wayîrê cûyê ke bihêz. Ma vacîy name dayîş hetê cenî wa yeno dayen. Namey zafê vatan pêveka maye girewtê, bi qerekterê maye wa giredaye yî û bê guman na zehf mihim a. Yanî eyta de zihnîyet baro girane gêno xo ser.”

 Cira desto verên de ra ziwanî qalkerdişî estî. Ziwanê xo ra dûrkerwtiş, raştî de hetek ra zî çîyo herê muhîm yeno manaya çandey dûr kewtene. Manayo teng de heke ziwan û kultir bidê têver û zey pê bivîn, gama yew kêle ziwanê xo ra dûr bikoy, raştî de yew kulturê hêmî ciwatî ra zî dûr keweno. Yew o wext reye û vernîya ci akeno, xo ra pergal zî ena keno. Nika pergaley perwerde yo newe de heta vacî emrê tûtaney perwerdî racêr kaş kerdo. Emrê destpêkerdişê perwerdeyî ardo 55 aşmî. Gama yew no emir de dest bi perwerde keno û uca de xora xerîb bîyayîş dest pê keno û ziwanê maya xo de perwerde ra mihîr manenê.

Meseleyake bîn zî mesela berdewam kerdişê nesilê xo ya. Dewam kerdişê nesilê xo vatey ke mihum o. Nesila bi mana senîn yena ramitiş? Kurdan rê qadek tena verda wa. A zî tena fizîkî nesiley xo biramo yo. Yanî hîna zehf xo zêdekerdişê humarî yo. La no kar ganîyê bîn zî kenê. Înan de zî zêdebîyayîşo humarî esto. Bi no awa zêdekerdişê nesile awayo herî bov, herî pey de mende, belkî zî gama ke mesela merdim bo awayo herî bê bîçim o. Zêdekerdişê nesila bi mana senîn a? Ewilî zêdekerdişê nesilî, perwerdey tûtan û ciwananê xo girewtişê ser milê xo yo. Yanî bi xo wayîrê perwerdeyê tûtan û ciwanan bivecîyo. Çimkî nesile bi tûtan û bi ciwanan yena ramitene. Encax ey ke tûtan û ciwananê xo perwerde bikerê, eşkenê nesilê xo biramnîy, no hawa ciwatî rê bidîy qezenckerdene. Ciwat encax bi no hawa eşkeno nesilê xo bipawo.  

 La gama merdim biewno ciwatê kurdan ra eleqey înan ya perwerdeyê ziwanê daye rê zahf an tay o, yew eşkeno bivîno. Wextê verî cîya bi şarê ma zehfine de meylo ke domananê xo meşirawê mekteb zêde bi. Seba mecbûrî domananê xo panc serî şirawitin mekteb, uca ra pey nê şirawitîn mekteb. La ma eyro bewnîy nizdîya no hawa, cay ke zey Mêrdînî tew eleqey îna ey perwerdey kurdî zehîf o. Kêyan de, seba ke tût mekteb de zehmetî mevîno, tim tê dir tirkî yena qiseykerdiş. Dayîkê Mêrdînijî tûtanê xo dir tirkî qisey kenê. Eno çîy ke bi xof o.

 Eno semed ra gere teqez girêdayîşê ziwan û kulturî pîya girotişê dest zehf mihum a. Wextê verî ma zî yew ziwanî pawitênê. Ma waştê ke ziwanêke şirîk virazîy. La nika o fikir çiqas şaş bi, hîna bi awayo zelal vecîya werte. Eno nîno no mana, ma vacîy ke komêke zarawayê dewlemend esta. Heta tay kurdê Îranî estê, cigêrayîşêke înan ya zaf esto. Mesela ey nêvanê zaraway kurdî, vanê ziwanê kurdî. Her zarawa yew ziwan hesibnenê. Yanî pênaseya înan no hawa yo. Ziwan bi xo, zarawa bi xo zî yew dewlemendî îfade kena. Qeydey viraştişê yew ziwanî raşt nîyo. Xora heke kurdan de heqeten zî mîyaneyîke serbest bibaynê û bazarê înan bibaynê, him do tim yewbînî ra biteysîr bibaynê , him zî do zarawayê yewbînan fam bikerdînê. Çimkî heke rocane yewbînan dir têkîlî de bibaynê, eşkayne no awa raver şêrê, no zehf zehmet nêbi. Labelê viraştişê yew ziwanî, nizdîya netew dewletî wa û na zî teqez terk bikerê.”


Ziwan û cûyîn

Yew zî mabenê ziwan û cûyînî de teqez bi werbîynî wa girêdayîş esto. Teqez mabenê away ziwan û cûyînî de yew aheng esto. Ma ferz bikerî heke away cûyînê înan de bi çinîitî esta, yanî hemverê çinîbîyayîş esta, heke away cûyînê îna de zey pêyî, serbestî esta, heke away cûyînê îna de kişta ekolojî esta, heke bi tebîetê xoza ya yewine dir ferasetê cûyînêke bi aheng esta. No bi her awa rengê xo dano ziwanî zî. Mesela tay ziwanan de qic dîyayîşê heywanan esto. La ziwanê kurdkî de qicdîyayîş çinyo. Kurdan de no zehf zelal aseno. Merdim eşkeno ju nimûnê bido; Tirkî de vatey gay xebitnenê, heke yew merdimî ra vacî “Ga” seke ro ci heqaret bikerê. La di kurdkî de yewî ra vacî “man o zey gay” seki pesnê ey bidê, qalê zexmîya ey bikerê. Raştî zî no awa nimûney zahfê. Dêmek hema xoza ra xerîb nêbîyo. O cenetî ra xerîbîy nêvirazîya wa. Bira zî nesnekerdişê heywanan çinyo. Înan de zî yew kirde esta û eşkenê bi zey pê bixebitnê.


FEHMÎ KOÇ / Zîndana Tokatî