- Türkiye'de beka söylemi, siyasal iktidarın devamlılığını, toplumsal taleplerin sınırlarını ve demokratik siyasetin hareket alanını belirleyen bir mekanizmaya dönüşmüştür.
ERCAN JAN AKTAŞ
Türkiye’de egemen siyasetin kodları, ‘beka’ üzerinden inşa edildi. Arapça kökenli bir kelime olan beka; varlığını sürdürme, kalıcılık, devamlılık ve yok olmama anlamına geliyor. Siyaset biliminde ise genellikle bir devletin, siyasal düzenin, toplumun veya ulusal topluluğun varlığını devam ettirmesiyle ilişkilidir. Türkiye’de bu anlayışın tarihsel arka planına baktığımızda, Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılması ve beraberinde yaşanan toprak kayıplarının yarattığı siyasal travmaların önemli bir yer tuttuğunu görüyoruz.
Özellikle Kürt meselesi, Kürtlerin devletin yok etme ve asimilasyon politikalarına itirazları ve devletin toprak bütünlüğüne ilişkin tartışmalar, bu güvenlik anlayışının süreklilik kazanmasında belirleyici oldu. Soğuk Savaş döneminde antikomünist politikalar, iç düşman söylemi ve askeri vesayet mekanizmalarıyla daha da pekişen bu yaklaşım, güvenliği yalnızca dış tehditlere karşı devletin korunması olarak değil, aynı zamanda içerideki siyasal ve toplumsal farklılıkların denetlenmesi olarak da ele aldı. Böylece tarihsel bir varoluş kaygısı üzerinden şekillenen beka anlayışı, Türkiye’nin siyasal yaşamında dönemsel bir güvenlik refleksinin ötesine geçerek, devlet-toplum ilişkilerini belirleyen kalıcı bir siyasal kod hâline geldi.
Güvenlikleştirme süreci
Beka söyleminin nasıl bir siyasal mekanizma oluşturduğunu anlamak için siyaset biliminin önemli kavramlarından biri olan Güvenlikleştirme (Securitization) yaklaşımına bakmak gerekiyor. Kopenhag Okulu'nun güvenlik çalışmaları alanında geliştirdiği bu yaklaşım, herhangi bir toplumsal veya siyasal meselenin nasıl güvenlik tehdidi olarak tanımlandığını ve olağan siyasal tartışma alanının dışına çıkarıldığını inceler. Bir siyasi aktör, belirli bir kişi, topluluk, siyasi hareket veya toplumsal talebi devletin varlığına yönelik varoluşsal bir tehdit olarak tanımladığında güvenlikleştirme süreci başlamış olur. Bu süreçte öncelikle söz konusu aktör veya talep, bir tehdit unsuru olarak kodlanır; ardından tehdidin büyüklüğü gerekçe gösterilerek olağan hukuki ve siyasal sınırların aşılmasını mümkün kılacak olağanüstü önlemler meşrulaştırılır. Böylece başlangıçta demokratik tartışmanın konusu olabilecek bir mesele, güvenlik sorunu olarak yeniden tanımlanır.
Devlet-iktidar özdeşliği
Bu mekanizmanın siyasal sonuçlarından biri; demokratik tartışma alanının daraltılması ve farklı görüşlerin, eleştirilerin ve itirazların güvenlik gerekçesiyle ikincilleştirilmesidir. Tam da bu noktada Türkiye siyasetinde sıkça karşılaştığımız “Beka söz konusuysa her şey yapılır” yaklaşımı önem kazanır. Bu ifade, güvenliği diğer bütün siyasal, toplumsal ve hukuki değerlerin üzerinde konumlandıran bir anlayışı yansıtır. Oysa demokratik bir hukuk devletinde güvenlik, hukukun ve temel hakların askıya alınmasını sağlayan sınırsız bir gerekçe değildir; aksine hukuk devleti ilkeleri, temel hak ve özgürlükler, ölçülülük ve demokratik denetim çerçevesinde yürütülmesi gereken bir kamusal sorumluluktur. Dolayısıyla beka söylemi, güvenliği koruma iddiasıyla ortaya çıkarken, hangi değerlerin korunacağını ve hangi özgürlüklerin sınırlandırılacağını belirleyen bir siyasal iktidar mekanizmasına da dönüşebilir. Siyasal söylemde iktidarın siyasal varlığı ile devletin varlığı özdeşleştirildiğinde, devletin bekası ile iktidarın bekası arasındaki sınırlar belirsizleşmeye başlar. Böylece iktidarın devamlılığı, devletin devamlılığının ön koşuluymuş gibi sunulabilir ve siyasal iktidara yönelik eleştiriler, doğrudan devletin varlığına yöneltilmiş tehditler olarak çerçevelenebilir. Bu özdeşleştirmenin siyasal sonuçları, yalnızca muhalefetin hareket alanıyla sınırlı kalmaz; toplumsal taleplerin ve demokratik çözüm arayışlarının değerlendirilme biçimini de etkiler. Muhalefetin siyasal talepleri ulusal güvenlik meselesine dönüştürülebilir, toplumsal hak ve özgürlük talepleri güvenlik tehdidi olarak ele alınabilir; barış, müzakere ve demokratik çözüm girişimleri ise siyasal müzakerenin olağan araçları olmaktan çıkarılarak güvenlik eksenli bir değerlendirmeye tabi tutulabilir.
Siyasal iktidar savunusu
Nitekim Türkiye'de özellikle 2015 sonrasında yoğunlaşan güvenlikleştirme pratiklerini inceleyen akademik çalışmalar, siyasal iktidarın varlığı ile devletin varlığının zaman zaman aynı söylemsel çerçevede birleştirildiğine dikkat çekiyor. Bu durum, beka kavramının yalnızca devletin kurumsal devamlılığını ifade eden bir güvenlik terimi olmaktan çıkarak, siyasal iktidarın meşruiyetini ve devamlılığını savunan bir söylem aracına dönüşebildiğini gösteriyor. Böylece Türkiye'de beka söylemi, devletin varlığını korumaya yönelik tarihsel bir güvenlik anlayışının ötesine geçerek siyasal iktidarın devamlılığını, toplumsal taleplerin sınırlarını ve demokratik siyasetin hareket alanını belirleyen bir mekanizmaya dönüşmüştür. Asıl mesele, bu güvenlik anlayışının toplumun farklı kimlikleri, özgürlük talepleri ve barış arayışları karşısında nasıl işlediğidir.
Güvenlik perspektifine sıkışma
Bütün bu tarihsel ve teorik çerçeve, Türkiye'de beka söyleminin yalnızca devletin varlığını ve toprak bütünlüğünü koruma kaygısıyla açıklanamayacağını ortaya koyuyor. Osmanlı'nın dağılmasından Cumhuriyet'in kuruluşuna, Soğuk Savaş'ın güvenlik politikalarından günümüzün siyasal iklimine uzanan süreçte beka, devletin kendisini tanımlama ve toplumsal farklılıklarla kurduğu ilişkiyi düzenleme biçimlerinden biri hâline gelmiştir. Zaman içerisinde bu tarihsel güvenlik anlayışı, siyasal iktidarların kendi varlıklarını ve yönetme meşruiyetlerini devletin bekasıyla ilişkilendirebildikleri bir söylemsel zemine de dönüşmüştür. Böylece devletin kurumsal devamlılığı, mevcut siyasal düzenin korunması ve iktidarın sürekliliği arasındaki sınırlar bulanıklaşırken, demokratik siyasetin olağan araçları olan eleştiri, muhalefet, toplumsal itiraz ve müzakere de güvenlik perspektifinden değerlendirilmeye başlanmıştır.
Oysa devletin varlığını sürdürmesi, belirli bir iktidarın devamlılığını zorunlu kılmadığı gibi, toplumun farklılıklarını ve hak taleplerini güvenlik tehdidi olarak tanımlamak da kalıcı bir toplumsal güvenliğin koşulunu oluşturmaz. Tam tersine, güvenliğin demokratik meşruiyetini belirleyen temel unsurlardan biri, farklılıkların tanınması, hakların güvence altına alınması ve toplumsal sorunların siyasal müzakere yoluyla çözülebilmesidir. Bu nedenle artık tartışılması gereken yalnızca devletin ne tür tehditlerle karşı karşıya olduğu değil, beka adına üretilen güvenlik siyasetinin toplumun hangi kesimlerini nasıl konumlandırdığı, hangi talepleri dışarıda bıraktığı ve nasıl bir ortak gelecek tasavvuruna izin verdiğidir. Bir devletin bekası ile toplumun özgürlüğü arasındaki ilişki, birinin diğerine feda edilmesi üzerinden değil, ikisinin demokratik bir ortak yaşam içerisinde nasıl güvence altına alınabileceği üzerinden kurulmalıdır. Tam da bu noktada Türkiye'de beka söyleminin en belirgin biçimde karşılık bulduğu alanlardan biri olan Kürt meselesine ve devletin güvenlik anlayışı ile halkların eşitlik, özgürlük ve barış talepleri arasındaki tarihsel gerilime bakmak gerekiyor.