2013 yılının kültür sanat panoraması şöyle:
Tiyatro
* Êlîh Belediyesi Şehir Tiyatrosu tiyatro grubu Murathan Mungan’ın Cenk Hikayeleri kitabından uyarlanan ve cinsiyetçi kavramın dışında yiğitliğin ele alındığı Kürtçe “Bênalî û Temîr” oyununun prömiyerini gerçekleştirdi.
* Bahar Kültür Merkezi Tiyatrosu’nun ilk kez bir kadın tarafından oynanan “Di Nava Dunikan de” adlı Kürtçe monolog oyununun prömiyeri gerçekleştirildi.
* TOV Tiyatro Grubu, “Şîzo” adlı oyunları ile sahneye çıktı ve Amed, Mêrdîn ve Ankara’da turneler gerçekleştirdi.
Edebiyat
* Cizre’de polis panzerinin 15 Şubat protestosu sırasında ezdiği 16 yaşındaki Yahya Menekşe’nin yaşamı, “Cudi’nin avucumdaki parçası Yahya Menekşe” adıyla kitaplaştırıldı.
* Ar Yayınları, Almanya’da yaşayan Çimen Murad’ın kaleminden “Digeriyam” şiir kitabı ile Mevlüt Aykoç’un “Ji Qeraxên Dilan” hikaye kitabını okuyucu ile buluşturdu.
* İstanbul Kürt Enstitüsü tarafından her yıl verilen Feqî Huseyin Sağnıç Dil Ödülü, 12 Mart’ta düzenlenen törenle Rojava’da çalışmalarını yürüten Kürt Dil Kurumu’na (SZK) verildi.
* Osmanlı Türkçesi ile Kürtçenin Kurmanci ve Sorani lehçeleriyle Hevi Cemiyeti tarafından 6 Haziran 1913 yılında yayın yapan Roj-i Kurd Dergisi, Kürdoloji Çalışmaları Grubu tarafından İstanbul Kürt Enstitüsü bünyesinde 414 sayfa olarak tekrardan basıldı.
* Kürt PEN, Amed’de 18-19 Mayıs tarihlerinde 8. kongresini “Girona Manifestosu’nun dil ile ilgili ilkelerini ülkemizde de istiyoruz” sloganıyla gerçekleştirdi.
* Zilan Katliamı’nın 83. yıldönümü nedeniyle KURDİ-DER Erdîş Şubesi’nin düzenlediği şiir ve kompozisyon yarışmasına katılan 247 kişiden ilk üçe girenlere ödülleri 1 Temmuz’da düzenlenen törenle verildi. Yarışmada şiir dalında birinciliği Fesih Aktepe “Gelyê Zilan” adlı şiiri, Salih Marufoğlu “Sêwiyên Zîlan” çalışması ile ikinciliği aldı. Yarışmada üçüncü olan Rêvan Cudî “Zilan” şiiri ödüle layık görüldü.
* Kürt Yazarlar Derneği, 4. Olağan Kongresi’ni 31 Ağustos’ta Amed’de gerçekleştirdi.
* Geçtiğimiz hafta 4. Olağan Kongresi’nin yapan Kürt Yazarlar Derneği, bu yıl ilk kez verilmesini kararlaştırdığı “Onur Ödülü”ne Rojavalı şair ve mücadele insanı Ehmed Huseynî’yi layık gördü. Hüseyni’ye 8 Eylül’de Amed’de düzenlenen törenle takdim edildi.
* Kürdistan Öğrenciler Konfederasyonu (YXK) tarafından 1993 yılından itibaren her yıl gerçekleşen “Hüseyin Çelebi Şiir ve Öykü Etkinliği” bu yıl 21. kez gerçekleştirildi. Yarışmada bu yıl Kürtçe ve Türkçenin yanı sıra Almanca da yer aldı. Köln’de 26 Ekim’de yapılan törende ödüller sahiplerine verilirken, bu yıl ki etkinlik Paris’te katledilen Sakine Cansız, Fidan Doğan ve Leyla Şaylemez ile Rojava devriminde yaşamını yitirenlere adandı.
* Mustafa Balı, 15 yıllık uzun uğraşlar sonucu hazırladığı Dimilki lehçesinden Türkçeye çeviri sözlüğünü tamamladı. Sözlük, Ekim ayında yayımlandı.
* Eğitim Sen Êlîh Şubesi tarafından bu yıl 3’üncüsü düzenlenen Şerzan Kurt Öykü Ödülleri de sahiplerini buldu. 9 Kasım’da düzenlenen törende Kürtçe öykü dalında ödül “Birîn hene û birîn hen li dînê” adlı öyküsü ile tutuklu Ramazan Vural’a verilirken, Türkçe öykü dalında ise “Ağaç kurtları” adlı öyküsüyle Ümran Düşünsel’e ödül verildi. Türkçe öykü dalında Özel Jüri Ödülü Yazar Ayşe Sarısayın ve Kürtçe öykü dalı Özel Jüri Ödülü ise Yazar Firatê Dengizî’ye verildi.
* Kürt edebiyatının önemli ismi Ehmedê Xanî hakkında bir yıl boyunca yayınlanan araştırma ve yorumların derlendiği Ehmedê Xanî yıllık dizisinin 4. kitap sayısı Belge Yayınları tarafından Aralık ayında yayımlandı. Kitap araştırma yazıları, yorumlar, söyleşiler ve yabancı dillerde Xanî bölümlerinden oluşuyor.
Sinema
* Hamburg 6.Kürt Filmleri, 16-22 Ekim tarihlerinde her gün gösterilen uzun ve kısa metrajlı 13 filmle yoğun bir sinemasever ilgisi ile buluştu.6.Kürt Film Günleri Paris şehitleri Sakine Cansız, Fidan Doğan ve Leyla Şaylemez’e adandı. Film günlerinin galası Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali’nde uzun metrajlı filmler dalında Jüri Özel Ödülü alan Fuat Kav’ın romanından senaryolaştırılan”Mavi Ring” filmi ile başladı.
* Bazîd Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü tarafından organize edilen 4. Bazîd Film Günleri 24-26 Mayıs’ta ağırlık olarak kadın temalı filmlerin gösterimiyle gerçekleştirildi.
* Keywan Kerimi’nin yönettiği “Sinorê Şikestî (Kırık Sınır)” belgeseli İspanya’da düzenlenen Mostremp Uluslararası Film Festivali’nde jüri özel ödülüne layık görüldü. Mostremp ödülü ile birlikte “Sînorê Şikestî”nin uluslararası yarışmalardan aldığı ödül sayısı 8’e yükseldi.
* Garip Çelik, Elezîz’ın Dep ilçesinde 1993 yılında çıkan çatışmada yaşamını yitiren 6 PKK’li ile birlikte ağabeyi Yıldırım Çelik’in (Cudi) hikayesini belgeselleştirdi. Kimyasal silah kullanılması sonucu yaşamını yitiren 7 PKK gerillasından biri olan ağabeyinin cenazesini bulmayı hedefleyen Kürt yönetmen Çelik, belgesele “Hoşçakal Kardeşim” adını verdi. Belgesel 24 Ağustos’ta beyaz perdede gösterildi.
* Orta Anadolu’da soğan toplayan mevsimlik tarım işçisi Kürtlerin yaşadıkları sosyal, kültürel ve ekonomik sorunları, “Pîvaz (Soğan)” ile beyaz perdeye aktaran Bozan Aksoy, belgeselin galasını 24 Ağustos’ta Ankara Polatlı’da işçilerin çalıştığı soğan tarlasında gerçekleştirdi. Aksoy’un ilk belgesel deneyimi olan Pîvaz, Kuzey Kürdistan ile Rojava Kürdistan’ından gelen tarım işçilerinin yaşamlarını konu ediniyor.
* Dêrik Belediyesi’nin bu yıl 2’ncisini düzenlediği “Sinema Günleri” 14-20 Eylül’de gerçekleştirildi. İlçenin farklı mahallerinde çeşitli film gösterimleri yapıldı.
* Bajar Kültür Derneği ile Barış ve Sinema Derneği’nin organizasyonuyla gerçekleştirilen 2. Uluslararası Wan Gölü Film Festivali, 1-7 Eylül tarihleri arasında “Barışın dili ile barışa ithaf” sloganıyla düzenlendi.
* Îdir Belediyesi tarafından organize edilen Mahalle Film Günleri, 20-30 Eylül’de birçok mahallede gerçekleştirildi.
Rojava, Paris, Dêrsim...
* 11 Ekim’de son bulan 50. Uluslararası Altın Portakal Film Festivali’nde “En iyi film” ödülü alan “Cennetten Kovulmak” filminin yönetmeni Ferit Karahan, ödülünü Rojova ve Taksim direnişine armağan ederken, filmde rol alan 8 yaşındaki Rojin Tekin de “Jüri özel ödülü”ne layık görüldü.
Festivalde en iyi belgesel film ödülüne “Fecira” ile layık görülen yönetmen Piran Baydemir, sahnede Kürtçe konuşurken, ödülünü Rojava ve Paris’te katledilen 3 Kürt kadın siyasetçiye adadı. Baydemir, “Ödülümü Paris’te katledilen üç kadın yoldaşa, Sakine Cansız’a ve Rojava devrimine adıyorum” dedi.
Ulusal en iyi belgesel film jüri özel ödülü ise “Hay Way Zaman”la Nezahat Gündoğan’ın oldu. Gündoğan, 1938 Dersim katliamını anlattığı belgeselini ‘köklerinden koparılan kayıp kızlara” atfetti.
* Êlîh Belediyesi ve Ortadoğu Sinema Akademisi’nin ortaklaşa gerçekleştirdiği ve bu yıl dördüncüsü düzenlenen Yılmaz Güney Kürt Kısa Film Festivali 13-17 Kasım tarihleri arasında yapıldı. Festival, Kürt yönetmen Halil Uysal (Dağ)’a adandı.
* Wan’ın Qerqelî ilçesi Yukarı Koçkıran köyündeki Sefo Deresi’nde 30 Temmuz 1943’te Orgeneral Mustafa Muğlalı’nın emriyle 33 Kürt’ün kurşuna dizilerek katledildiği olay, “33 Kurşun” ismiyle beyaz perdeye taşındı.Filmin çekimlerine 10 Mayıs’ta başladıklarını söyleyen yönetmen Emrah Tarhan, hedeflerinin filmi en kısa sürede izleyiciler ile buluşturmak olduğunu söyledi. 200 oyuncu kadrosu bulanan ve tarihi bir kesiti anlatacak filmin senaryosu Emrah Tarhan ve Mehmet Bilmez’e ait.
Festivaller
* Avrupa’da 21. kez Uluslararası Kürt Kültür Festivali ‘Kürdistan’a Barış, Öcalan’a Özgürlük’ şiarıyla 21 Eylül’de Almanya’nın Dortmund kentinde yoğun katılım ile yapıldı.
* İngiltere’nin başkenti Londra’da bu yıl 8’incisi gerçekleştirilen Londra Kürt Film Festivali’nde Kürtlerin yaşadığı tüm ülkelerden ve Avrupa’dan gelen uzun metrajlı film, belgesel ve kısa filmler sinemaseverlerle buluştu.15-22 Kasım tarihleri arasında Hackney Picture House’ta gerçekleştirilen festival kapsamında yapılan Yılmaz Güney Kısa Film Yarışması’nın da bu yıl 4’üncüsü düzenlendi.
* Kürt yönetmen ve aydınların iki yıldan beri sürdürdükleri çalışmaların ardından Stockholm 1. Kültür Festivali, 21-23 Şubat tarihlerinde gerçekleşti. Festivalde Kürt yönetmenlerin uzun ve kısa metrajlı filmleriyle, toplumsal ve siyasal sorunları konu alan belgesel filmlerin gösterimleri yapıldı.
* Almanya’da yaşayan Êzîdî Kürtler, ilk defa bir festivalde buluştu. Êzidî Dernekleri Federasyonu tarafından organize edilen “Çarşema Serê Nisanê” festivali, 20 Nisan’da Hannover’de yapıldı. Bir ilk olan festival, aynı zamanda eski takvime göre her yıl Nisan ayının ilk Çarşamba’sında kutlanan Kürtlerin en eski bayramlarından Çarşema Sor’a denk gelmesi açısından da ayrı bir özelliği bulunuyor.
* Amed’de 18-25 Mayıs tarihleri arasında gerçekleşen ve bu yıl 3’üncüsü gerçekleşen Filmamed Belgesel Film Festivali, kadın sorunlarını işleyen veya kadın yönetmenlerinin belgesel filmlerine gösterim konusunda pozitif ayrımcılık ilkesini uygularken, film gösterimlerini Kürtçe alt yazılı sundu. Festivalin bir diğer özelliği ise Paris’te katledilen Sakine Cansız, Leyla Şaylemez ve Fidan Doğan’a ithaf edilmesiydi.
* Devletin insansızlaştırma politikalarıyla yasaklı olan, Kürt şair Ehmedê Xanî’nin doğduğu Deşta Xanê’de ilk festival 24-25 Haziran’da gerçekleştirildi.
* Kürt kadınları tarafından Londra’da her yıl geleneksel olarak gerçekleştirilen Zilan Kadın Festivali’nin 10’uncusu “Saralaşmak; kararlılık, sınırsızlık ve özgürlüktür” şiarıyla 28-30 Haziran tarihlerinde gerçekleştirildi. Roj Kadın meclisi tarafından organize edilen festival, bu yıl Paris’te katledilen Sakine Cansız, Fidan Doğan ve Leyla Şaylemez’e adandı.
* Bazîd Belediyesi tarafından düzenlenen 9. Ehmedê Xanî Kültür ve Sanat Festivali, 28-30 Haziran’da gerçekleştirildi. “Ararat’ın eteklerinde barışı selamlıyoruz” şiarıyla düzenlenen festival Paris’te katledilen 3 Kürt kadın siyasetçiye adandı.
* Şemzînan‘e bağlı Meydanuk Yaylası’nda Kültür ve Sanat Kampı kuruldu. Guldexwin Kültür Merkezi tarafından 5-7 Temmuz günlerinde “kültürel soykırıma karşı, kültürel direniş” şiarıyla gerçekleşti.
* Dêrsim Belediyesi’nce bu yıl 13’üncüsü düzenlenen Munzur Doğa ve Kültür Festivali, 25-28 Temmuz tarihlerinde gerçekleşti. Festivalin bu yıl ki teması “Dêrsim‘de kültürel ve ekolojik kırıma hayır, diren Dêrsim“ oldu.
Kültür Sanat Günleri
* Pek çok kültür ve sanat etkinliğinin icra edildiği 2013 yılı içinde ayrıca TZP Kurdi ile KURDİ-DER, 15 Mayıs Anadil Bayramı nedeniyle Kürdistan başta olmak üzere birçok yerde Kürtçe şiir, müzik, tiyatro, panel, film gösterimi gibi etkinliklere imza attı.
* Kürt Dil Bayramı kapsamında Cizîr ‘de 17-19 Mayıs tarihleri arasında 7. Cizîr Kültür ve Sanat Günleri Festivali düzenlendi. Festival kapsamında panel, tiyatro, folklor ve konser gibi birçok etkinlik gerçekleştirildi.
* Amed’de Aram Tigran Konservatuarı öğrencilerinin yıl boyunca öğrendiklerini sergiledikleri 2. Aram Tigran Konservatuarı Sanat Günleri, 13-16 Haziran’da yapıldı. Etkinliğin final konserinde öğrencilere “mîrê bilûrê” olarak tanınan sanatçı Egîdê Cimo eşlik etti.
Resim
* Kürdistan’daki sanatsal aktivitelerin temelini oluşturan devlet şiddetiyle yaşamını yitirenlerin unutulmaması. Bu minvalde Eğitim Sen Amed Şubesi Çocuk Komisyonu tarafından 28 Eylül 2009’da Licê‘de havan mermisiyle bedeni parçalanan 12 yaşındaki Ceylan Önkol’un anısına 5 yıldır geleneksel hale gelen resim yarışması da bunlardan biri. Bu yıl ki 5. Ceylan Önkol Resim Yarışması’nın sonuçları da 21 Kasım’da açıklandı. Yarışmada dereceye giren 1. derece kazanan Rojin Akış, , Muhammed Ayhan Özbek Fatih olurken, 2 derece kazananlar ise Berfin Demet Ahi, Esma Nur Başboğa ve Remziye Çelik oldu.
Mezopotamya Yayınları Frankfurt Kitap Fuarında
* 65.Uluslararası Frankfurt Kitap Fuarında (9-13 Ekim) Kürt yayınevi olarak Mezopotamya yayınları, toplam 100 ülkeden yaklaşık 7 bin 300 yayınevi ile birlikte yer aldı. Türkiye-Kuzey Kürdistan’da Adil Barışın Yolu ve Suriye için Üçüncü Bir Yol konulu iki panel etkinliği de düzenleyen yayınevi Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın-Kürt Sorunu ve Demokratik Ulus Çözümü.beşinci kitap 1-2-3.ciltler, Dilzar Dilok-Ayıntab Üstünde Kızıl Bir Zaman, Nurettin Demirtaş- Onur Borcu, Türkiye’de Kürtlerin Katliamı-Kürt Xoybûn Cemiyeti’nin İlk Yayını,Diyar Bohti-Soryaz-1-2, Hasan Hüseyin Deniz-Can Hüseyin, Ali Oruç-Dewrêş ile Adulê adlı kitapları okurlara fuar süresince sunduğu yeni yayınlarındandı. Mezopotamya Yayınları her yıl olduğu gibi bu yılda Kurmancî, Kurmanckî, Türkçe, İngilizce, Almanca, Arapça ve Farsça dillerinde onlarca kitap sergiledi.
* Mezopotamya yayınları Aralık ayının son günlerinde, şehadetinin birinci yıldönümünde Sakine Cansız’ın üç ciltlik kitabının birinci cildini Paris Katliamı’nın yıldönümü vesilesiyle 11 Ocak 2014 tarihinde Fransa’nın Başkenti Paris’te yapılacak eylemde okuyuculara ulaştıracağını açıkladı.
* Aram Yayınları, ilk kez okurlarının karşısına Kürtçenin Kirmanckî (Zazakî) lehçesinde de çıkardığı şiir kitabı ile çıktı. Öykü, araştırma, tarih, inanç, derleme, roman, şiir dalında kitapları okurlarıyla buluşturdu.
İBRAHİM AÇIKYER/ANF/ANKARA