Cizîr’a Botan’ın ölümsüz sesi, dinmeyen avazıydı. Gitmediği diyarlarda yankılanan kılamların sahibi… Divanların tartışmasız hakimi, dengbêj düetlerinin tartışmasız galibi. Divanların baş konuğu ve her daim hakimi. Hem şakirtti hem de duayeniydi sözlü Kürt edebiyatının… Botan’ın kültür hazinesi, tüm seslerinin hançeresinde harmanlandığı üstat.
Şakiro’nun selefi
Kelimelerin göğüste uyandığı, gırtlakta nağmeleştiği, kafa sesiyle kılama dönüştüğü edebiyatın piriydi. Botan denince onun kılamları, o denince Botan’ın hatırlandığı müziğin ağası… Aşk, doğa ve kahramanlığın hemhal olduğu hünerin tartışılmaz icracısı. Ölümsüz dengbêjler Mihemed Arifê Cizrawî ve Hesen Cizrawî’nin akranı ve ezeli rakibi. Şahê Dengbêja Şakıro’nun selefi.
Bilinmeyen dengbêj piri
Seîd Axayê Cizîrî, döneminin ve sonrasında gelen tüm dengbejlerin sesi ve sanatı önünde eğilmesine rağmen en az bilinen ismidir. Zira Botan halkı arkasını dönmüştür büyük dengbêjine. Adeta dilinde ve hayatından çıkararak aforoz etmiştir.
Rivayete olunur ki…
Öyle unutulmuştur ki ölümsüz dengbêj, ne zaman ve nerede dünyaya geldiği bilinmez. Hakkındaki tüm doğruların başlangıcı bir rivayete, sonu belirsizliğe çıkar. İsminden yola çıkarak Cizîrli olduğu bilinse de, Dêrik’ın Êndîwerê köyünden olduğu rivayet olunur. Diğer bir rivayete göre ise Silopyalı olan Xalidê Reşo ailesinden gelmektedir. Kimine göre 1946’da kimine göre ise 1950 öncesi bir dönemde göçmüştür öte diyarlara. Çok genç yaşlarda hayata veda ettiği bilinen en kesin bilgi.
Ew Milkê Kurdan’ı ilk o yorumladı
Ancak Seid Axayê Cizîrî mahlasını kullandığı ve hala da diyetini ödediği ‘vahim hatayı’ yapmadan evvel Botan halkı tarafından sevilip ve sahiplenildiği için Cizîrlidir. Yeni nesillerin hikayesinden habersiz ‘Strana Bavê Meyro’ kılamıyla yeni keşfettiği Seîd Axayê Cizîrî, son olarak Ruhi Su tarafından ‘Ankara’nın Taşına Bak’ marşı olarak Türkçeleştirilen, Hesen Zirek’e ait ‘Ew Milkê Kurdan” ile gündeme gelmişti.
Kürt katliamlarına yakılan ağıt
Kürtlerin idari, siyasi ve kültürel başkenti olagelmiştir Botan ve merkezi Cizîr. Dengbêjler her daim Kürt mir ve beylerin divanlarının baş konuğu ve dahi tarih yapıcılarıdır. Seid Axayê Cizîrî her ne kadar mirlik dönemlerini görmemişse de mir ve dengbêjlerin hikayeleri ve bu ilişkinin sunumu olan kılamlarla büyümüştür.
Cizîrî için idam kararı!
Rivayet göre, yüz yılın başında yaşanan Kürt katliamlarında etkilenen Cizîrî, bunu kılamlara konu etmiştir. Aforozuna giden süreç de böyle başlamıştır. Kürtlere her şeyin yasakladığı ve yok edilmeye çalışıldığı bir dönemde Cizîrî’nin bunu kılamlarıyla tarihe mal etmesi dönemin iktidarını oldukça rahatsız eder. Cizîrî hakkında takibat başlatılır ve bir dönem sonra idama mahkum edildiği Kürdistan’ın dört bir yanına yayılır.
Mustafa Kemal’e naat yazma talebi
Hakkında bir davanın ya da idam kararının olup olmadığı bilinmez ama Cizîrî bir dönem kaçak duruma düşerek Güney Kürdistan’a geçer. Rivayete göre iltimaslı kişiler Cizîrî’ye ilişkin kararın kaldırılması için aracı olur. Ancak bunun için Cizîrî’den pişmanlık anlamına gelen bir şart koşulur. Mustafa Kemal’i öven bir kılam yazması ve söylenmesi istenir.
Mistoyê Çavşîn’e övgü…
Cizîrî her ne kadar bunu kabul etmezse de çevresinin baskısıyla Mustafa Kemal ve İsmet İnönü’yü öven ‘Mistoyê Çavşîn’ adıyla bir kılam hazırlar. Kılamın yorumlanmasından sonra Cizîrî hakkında idam kararı kaldırılır ve kaçak hayatı son bulur. Cizîrî’nin belirtilen dönemde Atatürk ve İsmet İnönü’yü öven bir kılamı olduğu ve bir dönem yayınlandığı biliniyor. Ancak tepkiyle karşılandığı için yaygınlaşmayan bu kaydına ulaşılmamıştır.
Seîd Axayê Cizîrî’nin uzun süre unutulmasının ve hakkında hiçbir bilginin olmamasının nedeni olarak bu hikaye bilinir. Nitekim Mistoyê Çavşîn kılamın ardından Cizîrî bir dönem memleketine dönse de, daha sonra tekrar Güney Kürdistan’a gider ve hayatının sonuna kadar burada yaşar. Cizîrî’nin bu olay nedeniyle Botan halkı tarafında uzun süre dışlandığı ve memleketini terk ettiği söylenir.
Cizîri’nin kılamları
Ev Milkê Kurdan (O Kürt’ün Toprağıdır), Berxê Mala Xêlidî (Halit Ailesinin Yiğidi), Îndîwere Paytexte (Artık Gel Payitaht), Mistoyê Çavşîn (Yeşîl Gözlü Misto), Genç Xelîl (Genç Halil), Qasimê Bavê Meyro (Meyro’nun Babası Kasım) Cizîrî’nin bilinen kılamlarından bazılarıdır. Cizîrî’nin Erivan ve Bağdat radyolarının Kürtçe bölümünde dönem dönem yayınlanan kılamları, son yılların en fazla dinlenen dengbêjidir.
KÜLTÜR SERVİSİ