Hikûmeta AKP verba waştişê şarê kurdî yê sîstemê xorayîrberdişan, destpa projeya wêrankerdişî yê Planê Masterî kerd. Armancê hikûmeta AKP û Erdogan’î Kurdistan ra vetişê kurdan û hurendiya ci de, bi ca kerdişê şaranê bîn o. Serra 1925 de na proje hetê kemalistan bi nameyê Planê Şark Islahat’î ame ramiten, eynî proje nika hetê AKP bi nameyê Planê Masterî yeno ramiten. Aktîvîstê Hereketê Ekolojî Talat Çetînkaya ser no planê qirkerdişî yê AKP de cewab da persanê rojnameyê Verroj.
Planê Master’î û armancê no planî çîyo?
Badê îlanê xorayîrberdişan Kurdistan de hêrişê dewlete bî vêşî (zêdîya). Nê hêrişî bin konseptê Planê Master’î de ameyê kerdiş. Vera cayanê kurdan operasyonê gird ameyî ramitiş. Hedefê nê hêrişan asîmîlekerdiş û qirkerdişê kultir û mekanê şarî yo. Ma armancê nê planî bi aşkere Cizîr, Silopî, Hezex û Sûr de vînenî. Taybetê nê cayê pîlotî de binê nameyê pêroyîkerdişî (îstîmlak) de komel bedilnayîşê ke nêwazeno kenê, labelê no zî bi rayîrî dewletperestîye kenî, taxan rijnenî û cayê nê taxê xozayên zî bi rayberîya TOKÎye banê ke kapîtalîzmî ra xizmet kenî, virazenî. Goreyê no konseptî zî wazenî têkilîya malbatîya şarê kurdî ra hêriş bikerî. Çike cuya şarê kurdî bingeyê xo xoza ra gêna. Taxan de zî şar xo bi xo bi meclîsan îdare keno. Dewlet zî na îdareya xozayên nêwazena û bi hovane hêriş kena. Dewlet nê hêrişê xo zî pêroyîkerdiş reyde name kena, la ma zanî ke dewleta tirk, bi rayîrê nê pêroyîkerdişî rayîrê dewletkerdişî şuxilnena û xesp kena. Xora merdim biewno dîroka dewlete no nêzdîbîyîş esto û her tim kêmaran xo rê hedef girewta û ney zî bi qanûnanê xo yê faşîstî kerdo. Dewleta tirkî Qirkerdişê Ermenîyan de qanûnêk şuxilnabî. Taybetî Sûr’ê Amed’î ra seba çinkerdişê vîre hêrişêko bi plan esto, çike dîroka Sûr’î hetanê 8 hezar serrî verê şona û mîmarîya xo reyde xozaye yo. Çarçoveyê no planî de, do pêroyîya Sûr’î de heme banî bêrê rijnayîş.
Şima seyî (qey) vera no planê dewlete de têgêrîyenî?
Zey Hereketê (Tevgerê) Ekolojî ma zî no planî nêwazenî, qey ma nêwazenî? Ma zanî ke mîyanê demî de komelan xo bi xo duştê xo înşa kenî û cuya înan zî bi no duştî herikyena. Dewlet bi raştî no duştê şarî ra hêriş kena, bi no hêrişê dewlete zî komel beno di het. Yew het dewlet gêna binê bandorê xo, heto bîn zî kena meseleya pîyasayî. Bi no rayîrî dewlete no rengênî û cîyayî zî kena meseleya tekel î. Taybetî no planê xo zî TOKÎye reyde kena û heme welatijan banê yew tîpî ra bar kena û welatijan girêdayî sektorê fînansî kena.
Serekwezîrê tirk Davutoglu aşkere kerdbi ke xora Şaredarîya Şaristanê Gird’î yê Amed’î no proje Amed’î de da bî destpa kerdiş, ma zî no proje domyenê?
Raşt o, 2008 de rojdemê Şaredarîya Şaristanê Gird’î yê Amed’î de Sûr, Rezan û Benûsenê Amed’î projeya bedilnayîşê (vûrnayiş) şaristanî estbî. No demî zî sazîyê sivîlî bi aşkera damusnay ke îye verba no projeyî yê. Çike yew komelî ra kokê xo ra dûrvistiş şaş o. Çike STKyan dîyar kerdî ke komel nê taxan de cuye û kultirê xo înşa kerdo. Nê îtîrazê STKyan ser zî Şaredarîya Şaristanê Girdî yê Amed’î no projeye ra fek verada, proje zî da vindarnayîş û TOKÎye reyde pêameyîşê xo zî vinderna, la na proje nêamebî betalkerdiş. No ser zî Davutoglu hina qisey keno. STKyan no demî şaredarî ra vernîyaz kerdbî ke cayê bedilnayîşê şaristanî, projeya bedilnayîşê cayê xo de kerdbî. Cayê ke xirab bîyî û zirar danî awanîya taxe do cayê xo de bêro rijnayîş û welatijan taxê xo ra nêdo vejnayîş. Dewlete zî demo ke dî STKyan projeya bedilnayîşê şaristanî ra fek veradayî, ser nay zî dewlet lez da no projeyî.
Merdim eşkeno nê hêrişan di hetî ra binirxno, yew fekveradayîşê no projeye ra şaredarîya DBP, diyin zî bi qerarê UNESCO binê ewleyîgirewtişê Sûr’î. Nê di averşîyîşî nêameyî hesabê AKP, çike AKP îqtîdarê xo û barê karsazê xo ser rantê şaristanan aver bena. No ser zî bi lobîya karsazan destpa projeyê bedilnayîşê şaristanan kerdî, la her kes zano bê qerarê şarî û şaredarî bedilnayîşê sûkî nêbeno, labelê AKP ney zî bi zorî kena.
Demê Planê Şark Îslahat’î de dewlet dîrek xoverdekaran hedef girewta, labelê Sûr de rewş cîya yo, çike seba rijnayîşê Sûr’î dekewtî. Merdim êşkeno seba pêroyî hêrişan zey înşayê dewleta netewe bi name bikero?
AKP Planê Şark Îslahat’î aktuel kerdo no raşt o, la merdim demo ke ewnîyeno her tim nuqteyê referansî dîrok de estî. Dewleta tirkî her tim xo ra hedef bingeyê cu yê şarî gêna. Nimûne, çarçoveyê konseptê herbî de lejker û polîs çimeyê awe, binawanîye, heywan û banê şarê kurdî bombe kerdî. Çike armancê înan komelî mîyanê wedarnayîş bî. Dewlet zaf rengînîya şarê kurdî nêwazena û şarê kurdî dana zor û vana ke tena yew fikîr û yew rengî de min ra girêdaye biciwo.
Dîrok xo dibare kena
Goreyê şima taybetî quwetê heremî vera nê projeyê AKP şenê çi bikerî?
Eke komel çik qebul nêkero, dewlet çiqas wayîrê quwetî bibo, eke quwetê civakî (komelî) wayîrê quwet bibî û verba nê projeyan vinderê, o demî projeyê dewlete do tena ser kaxizî de bimanî. Raşt o dîrok faşîzmê dîktatoran nuşto, la têkşîyayîşê dîktatoran zî nuşto.
Eke verba nê zaliman, şarî xover bidî, o demî nê faşîstî dê rîpelê dîroke de vînî bibî. Her kes zî zano ke şarê kurd, şarêko polîtîk o, zano çi wazeno. Şarê kurd dîroka cuya komelî nuşto û no ser zî do wayîrê îradeyê xo bivejyo. Do zihnîyetê rantwerdî yê AKP red bikero û herra xo ra wayîr bivejyo. No demî de sîstemê xorayîrberdişî zî do serkewo.