Cengê dînayê jûyinî de Partîya Îttîhat û Terakkî her ca de verba hermenîyan de propaganda kerda. Înan ra gore; hermenîyan û urisan ceng de jûbîyayîş kerdo, yanê; hermenîyan, tirkan rê bêbextîye kerda. Ebe(bi) na propaganda qomê mislimanan, hermenîyan rê kerdê dismen. Dewleta Osmanî azbirnayîşê hermenîyan, 24 nisane 1915îne de ebe mefin û kiştayîşê roşnvîrê hermenîyan dest pêkerdo. Dewlete 27 gulane 1915îne de ebe “Qanûno Tehcîr” pêro hermenîyan rê kî qirrim no ro.
No azbirnayîş, guman çîn o ke serba menfaatê emperyalîstan û azperestêna Îttîhat û Terakkî virajîyo. Dewlete, 24 nîsane de raver roşnvîrî kerdê top ke vengê hermenîyan bibirno. Çike(çunke) ortê nînan de toxtorî, rojnamegerî, îlîmdarî, hunermendî, dawaberî, malimî ûêb. bîyê. Dewlete; “ Ma ke nê kiştî endî(êdî) kes çîkayîşê ê bînan dîna nêresneno”, vato. Îttîhat û Terakkî no azbirnayîş de dînê îslamîye kî(zî) serba soreyê(planê) xo vurno. Eke şîyê kotî her(heme) ca de ; “Ma ke nîya mekerîme hermenîyî û urisan sima dest ra her çî cênê, dînê sima kî vurnenê”, vato. Dewlete hete ra verê qirrim kerdo ra, hete ra kî deva-deve 300.000 xortê hermenîyan guretê leşkerîye. Nîya waşto ke hermenîyî bê pawîtîş bimanê. Çike ne domanan ne kokiman ne kî cênîyan destbere çîyê amo. Jêdêr ortê deweyan û sukeyan de ebe destê mordemanê Teşkîlatê Mahsusa kişîyê. Î yê ke wes verdê ê kî ebe qanûn mefin kerdê û ruşnê Surîya. Rayê de jêdêr ebe qerqesunan, sungi û kardan kişîyê ya kî vêsanên û têsanên ver merdê. Tayê kitabî na azbirnayîş de 1-1,5 mîlyon hermenîyî merdê vanê. Na qirriman de bara pîle qe(qet) guman çîn o ke dosa Enver Paşa (Wezîrê Pawîtîşî), Cemal Paşa (Walîyê Surîya û Adana) û serwezîr Talat Paşa der a. Defterê Talat Paşayî de reqamê hermenî yê ke mefin kerdê 967.000 nusnîyê. Hema rayê de çand kesî merdê ê nênusnê. Î yê ke resê Surîya tayê şîyê Misir, Lubnan û Îran. Ucayan ra kî axme bîyê şîyê dîna. Î yê ke peyde mendê, înan kî jêdêr dînê xo vurno weşîya xo bêkamîye ramita. Hermenîyan, jê Dêrsimîjan kulanê xo serrê verêni jêde eskera nêkerdê ya kî vengê xo kes nêresno. Hermenîyan xo vîr ardîşê azbirnayîşî, jûbîyayîşê xo ra 1965îne ra dima hona kerdo aktuel.
Waxtê azbirnayîşî de tayê vatoxan rê gore; Dêrsimîjan û alewîyan, tayê hermenîyan rê wayîrên kerda. Tayêne ra gorê; deva-deva 20.000 hermenîyî na azbirnayîş ra ebe ardimê Dêrsimîjan xeleşîyê. Sey Riza kî ebe sefkananê xo ardim do, tayê hetê cêrî ser tayê kî hetê rojakewtenî ser xelesnê. Na însanên zaf muhîm a, hema(labele) leyê qirriman de çem de jû(yew) dilape bîya. Zafê kesî kî ebe hukmê tayê aşîran Dêrsim de mendê. Ewro nînan ra tayê vurîyê, bîyê alewî. Çike ortê ma û alewîyan de jêde ferqê pîlî çîn e bî vanê. Ewro Dêrsim de î yê ke xo kerdo eskera, înan Komela Hermenî ya Dêrsimî na ro.
Azbirnayîşê hermenîyan de ebe marîfetê Alayê Hamîdîye tayê kurdan kî ca gureto. Serba çêyan, hêgayan û zernan xeyle hermenî kiştê. Guman çîn o ke xeylê alewîyan û êzîdîyan zaf hermenî û suryanî xelesnê. Hema xeletîyî kî zaf bîyê. Têrî amayîş teyna ebe hukmê dewlete nêbena, gereke qomî kî qayîtê xo bikerê. Helbet raver gereke dewlete têrî amayîş bikero, hema ma kî bara ma rê çike esto gereke ey kî qewul bikerîme. Azbirnayîşê hermenîyan ser o teyna qafika tirkan, kurdan ya kî alewîyan helayîye de nêbîya. Hem waxtê azbirnayîşî de hem kî dima(badê), qafika çepgîran kî jêde zalale nêbîya. Raştgîran qe mevajîme. Çike înan vîjdanê xo roto. Têrî amayîş nîya bimano înan rê gore; hermenîyan tirkan rê jênosîd viraşto. Tenê ke şîya ser, na rey(nafa) xo kenê eskera; “Kaşkena ma pêro bikiştêne. Ma ke ê pero bikiştêne ewro nîya verba ma nêamenê”, vanê. Nê bêfamî, ney xo vîra kenê, ewro kes nêvane ko hermenîyan qe tirkan ra kes nêkişto. Ortê înan ra kî helbet tayê mordemê gonewerî vejîyê. Hema ney gereke xo vîra mekerîme, î yê hermenîyan ebe destê kesî, î yê tirkan ebe destê dewlete virajîyo. Nîye ke azbirnayîşê hermenîyan yinkar kenê nê gereke cavê na persî kî bidayê: “Hermenîyî kî na welat de azbirnayîşî nêdî, o waxt ewro ça(qey) çîn ê? Miletê Jûbîyayî peynameyê azbirnayîşî de na suc, madde diyine de nîya areze kerdo:
lJû qelfe ra her kes kiştene,
lMensubê qelfeyan rê xesarê(zerar) lesa û fikrê dayene,
lQelfe, xo îdame mekero deyin, tayê ya kî pêro îmkanî werte ra wedernayene ya kî vurnayene,
lQelfe mejedîyo deyin, bîyayîşê domanan rê tedbîr guretene,
lDomanê qelfe rê zorbajên ronayene ya kî înan zobîna jû qelfe rê pêser kerdene.
Azbirnayîşê hermenîyan de têrî amayîş hen aseno ke qolay nîyo. Çike têrî amayîş, demo verênî de çi xeletîye ke virajîya, ey qewul kerdêna. Tirkîya hata nika gunayanê Îttîhat Terakkî de têrî amayîş nêkerd. Dewlete teyna qirrimê hermenîyan de nê, qirrimê Qoçgîrî, Agirî, Zîlan, Dêrsim, Mereş, Çorim, Sewaz ûêb. de kî hona(hîna) têrî amayîş nêkerd. Têrî amayîş nîya bimano, î yê ke peyde mendê ê kî asîmîle kerdê ardê rêça xo ser. 1979îne de ma ke Dêrsim ra ameyme dewa Erzinganî Zatkîxe, a dewe de jû muxtar bî. Ney be kalikê mi jûbînî(yewbînî) de kêwrayên guretîbî. Mi zaf herey hesna ke no hermenî bîyo. Pêra ney no, dewe de leyê jû tirk de ca verdo. Pîlanê ey vato; “Kam zaneno, rozê belqa peyser yeme, o waxt sima ra lacê xo cême.” Hêma ne ê peyser amê, ne kî o lacek hen mendo. Lacek bîyo misliman, ebe dezê pî û kalikanê xo ra şî heqîya xo. Domanê ey kî ewro azperestêna tirkan kenê. Ortê na dewe de jû kîlîsa bîye. Ma qijên de key ke peyê aye de herre de kaykerdêne astikê fiqareyan vejîyene orte. Eke vanê muxtar çîn o, domanê ey çîn ê, astikê înan çîn ê, kîlîsa çîn a, hermenî çîn ê, o waxt ez kî vajîne nê se bî? Mebo ke puxir bê!