Birinci Dünya Savaşı sonrasında Kürdistan’da bulunan genç bir İngiliz yüzbaşısı olan William Hay’e göre Kürtler siyasal bir yapıyı ifade etmiyordu. Kürtler aralarında pek fazla bir bağ bulunmayan aşiretler bütünüydü. Hatta aşiretler diğer aşiretlerle bağ kurmak konusunda çok isteksizdi.
Diğer taraftan ondan yıllar önce bölgeyi dolaşan Albay Edward Noel ise Kürt bağımsızlık hareketinin kolaylıkla İngiliz etkisinde bir bağımsız Kürt devleti kurabilecek kadar güçlü olduğunu savunuyor ve Şeyh Mahmud Berzenci’nin bunu gerçekleştirebilecek tek kişi olduğunu düşünüyordu.
Noel İngiliz hükümeti tarafından Kürtlerin içine yeni idareyi Kürt aşiretlerine tanıtmak için gönderilmişti. Amediye’den Kerkük’e kadar Güney Kürdistan’ı karış karış gezen Noel, İngilizlerin bağımsız bir Kürdistan’ı savunduğunu anlatmış ve ağalar ve şeyhlerden ciddi bir destek almıştı.
Ancak İngilizlerin Kürdistan’dan sorumlu siyasi komiseri Arnold Wilson, Noel’in Berzenci’nin iktidarına dayalı bir bağımsız devlet fikrini çok benimsemiyordu. Berzenci’nin Osmanlı’ya karşı başarılı bir şekilde direnen az sayıda Kürt beylerinden biri olması şüphesiz olumluydu ama Wilson’a göre Berzenci düzenli hükümetin başına bela biriydi. Bu yüzden Noel’i Kürdistan’daki görevinden alarak yerine Ely Soane’yi getirdi. Hani şu Mezopotamya ve Kürdistan’a Gizli Yolculuk kitabının yazarı Soane. Soane ise Berzenci’yi hiç sevmezdi. Ona göre Berzenci iktidarı sadece kendi yakın çevresiyle paylaşan bir despottu. Yıldızları hiçbir zaman barışmadı. Wilson’un amacı Berzenci’yi kontrol altında tutarak Kürdistan’daki İngiliz idaresini güçlendirmekti. Berzenci’yle anlaşma imzaladıktan sonra ilk işi 1919 yılında Kerkük’ü otonom Kürdistan bölgesinden ayırmak oldu. Bu ayrılık isyanı beraberinde getirdi. Berzenci bu isyan sonunda yaralı ele geçirildi ve idama mahkum edildi. Ancak cezası daha sonra sürgüne çevrildi.
Kürtler o gün Kerkük’ten ayrıldı. Ve en umut vaadeden bağımsızlık hareketlerinden biri de son buldu.
***
1921 yılında Churchill, Kahire konferansı sırasında aralarında Gerhrude Bell ile Arabistanlı Lawrence’ın da bulunduğu bir komite kurdu. Bell ve diğer komite üyeleri Kerkük ve Musul’un Irak’ın bütünün bir parçası olarak görülmesi gerektiğini savunurken Lawrence bu fikre şiddetle karşı çıktı.
Lawrence’a göre Kürtler, bir Arap devletinin egemenliği altına konulmamalıydı.
Lawrence, Kürtlerin haklarını çok savunduğundan değil, kuzeydeki Osmanlı-Türk devleti ile Arap ülkeleri arasında etnik olarak Arap olmayan bir ülkenin kurulmasının bir tampon bölge görevini oynayacağını düşündüğündan Kürdistan’ın bağımsızlığını istiyordu. Ancak Churchill tercihini sadece Arap unsurlarından oluşan güçlü bir devletten değil, Kürtler ve Türkmenlerin de içinde bulunduğu göreceli olarak daha “zayıf” bir Irak’tan yana kullandı. Sevr Anlaşmasındaki Kürt bölgesinde bir devletin kurulup bir yıl sonra da Milletler Cemiyetine kabul edilmesi maddesi İngilizlerin bu tercihiyle tarihin çöp sepetine gitti. Bunun üstüne Musul, Kerkük ve hatırı sayılır genişlikte toprak kaybedildi.
***
1922’de Berzenci ağır şartlar altında Kürdistan’e geri dönmeyi kabul etti. İngilizlerin tüm amacının onu kullanmak olduğunu bir kez daha fark edince yeniden isyan etti. Bu kez kendini “Kürdistan’ın Kralı” ilan eden Berzenci yine yakalanıp sürgün edildi. Öldürülmedi, sürekli yenilgilere mahkum edildi. Her yenilgiden sonra geçmişte elinde olandan çok daha azını kabul ederek.
***
Güney Kürdistan’da bağımsız bir Kürt devleti ilanı konusunda ilginç gelişmeler yaşanıyor. Bundan yüz sene de aynı şey tartışılıyordu ama o zaman günümüzdeki gibi bağımsız bir Kürdistan’ın uzak bir hayal olduğunu savunanlar pek yoktu. Hatta bir İngiliz memuru yazdığı mektubunda birkaç hafta içinde bağımsız bir Kürdistan kurulabileceğini dile getirmişti. O birkaç hafta bir asır oldu. Asırlık mücadele Kürtler açısından kritik bir noktaya geldi.
Bugün Kürtler aynı bundan bir asır önceki gibi önümüzdeki bir asırı belirleyecek önemli bir dönemeçte. Geçtiğimiz asır yenilgilerin ve yeniden doğmaların asrıydı. Önümüzdeki asrın Kürtlere neler getireceğini işte tam da bugünler belirleyecek.