- Gouzoulis’e göre kişisel borçlar emek disiplini aracıdır. Konut, öğrenci ve sağlık borçları yalnızca durgun ücretlerin ve güvencesizliğin sonucu değil; aynı zamanda bu koşulları yeniden üreten mekanizmalar. Bu borçlar, çalışanları işlerini kaybetmemek için bağımlı hâle getiriyor.
- Borç miktarı arttıkça kaybedecekleri de artıyor; dolayısıyla greve, sendikal faaliyete katılmaya ya da işverenle karşı karşıya gelmeye daha az istekli oluyorlar. Borçlu emekçi hanehalkını kapitalist disiplinin alanlarından biri olarak işyerinin yanına yerleştiriyor. “Borçlu işçi sınıfı” böyle açığa çıkıyor.
- Kitap, savaş sonrası örgütlü emeğin genişlemesini ve neoliberalizm altında sendikalaşma oranlarının aşınmasını tarihsel olarak izliyor. Gouzoulis bu süreçte küreselleşme, sanayisizleşme, finansallaşma ve hanehalkı borçlarının birleşik etkisini vurguluyor: “Borç yoluyla susturulma.”
Photis Lysandrou* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
Ekonomist, akademisyen ve yazar Giorgos Gouzoulis’in “Borç ve Emekçilerin Geleceği: 21. Yüzyılda Finansallaşma ve Sömürü” adlı kitabı, hanehalkı borçlarının kapitalist sömürü sürecinin temel unsurlarından biri hâline gelişini inceliyor. Kitaba göre çalışanların işverenlerine kattıkları değer ile karşılığında aldıkları ücret arasındaki makas giderek açılıyor; bu durum emekçilerin pazarlık gücünü zayıflatıyor. Genellikle birbirinden ayrı ele alınan iki akademik literatürü buluşturan araştırma, çalışma hayatının geleceğine ilişkin tartışmalara zamanında ve önemli bir katkı sunuyor.
2008 küresel finans krizinden bu yana, finansallaşmanın eşitsizlikleri, hanehalkı bilançolarını ve gündelik yaşamımızı nasıl dönüştürdüğünü inceleyen geniş bir literatür oluştu. Costas Lapavitsas’ın Üretmeden Kâr Etmek (Profiting Without Producing) adlı kitabı, benim Emtia (Commodity) çalışmam ve David Harvey’nin Sermayenin Hikâyesi (The Story of Capital) bu literatürün öne çıkan örnekleri arasında. Bunlara hanehalkı borçlarını ve toplumsal yeniden üretimi ele alan çalışmalar da eklenebilir.
Görünmez pranga: Kişisel borçlar
Buna karşılık, hanehalkı borçlarındaki artışın çalışanların işyerindeki konumunu nasıl değiştirdiği çok daha az incelendi. Politik ekonomi ile emek çalışmaları alanlarının kesişiminde duran Giorgos Gouzoulis’in “Borç ve Emekçilerin Geleceği: 21. Yüzyılda Finansallaşma ve Sömürü” adlı kitabı, kişisel borçların emek disiplininin temel araçlarından birine dönüştüğünü savunarak bu soruya odaklanıyor.
Gouzoulis’e göre konut kredileri, öğrenci borçları ve sağlık harcamalarından kaynaklanan borçlar yalnızca durgun ücretlerin ve güvencesizliğin sonucu değil; aynı zamanda bu koşulları yeniden üreten mekanizmalar. Bu borçlar, çalışanları işlerini kaybetmemek için daha bağımlı hâle getiriyor. Ödenecek borç miktarı arttıkça kaybedecekleri de artıyor; dolayısıyla greve gitmeye, sendikal faaliyete katılmaya ya da işverenle karşı karşıya gelmeye daha az istekli oluyorlar.
İşyerinin ve emekçinin finansallaşması
Kitabın temel katkısı, işyeri dışındaki finansallaşma süreçleriyle işyerindeki güç ilişkileri arasında bağ kurması. Politik ekonomi, finansallaşma araştırmaları, endüstri ilişkileri ve emek ekonomisi literatüründen yararlanan Gouzoulis, çalışma hayatının geleceğine ilişkin tartışmaların odağını yalnızca yapay zeka, otomasyon, dijital platformlar ve yeni istihdam biçimleriyle sınırlayan yaklaşımlara itiraz ediyor.
Bunun yerine, borçlu emekçi hanehalkını kapitalist disiplinin başlıca alanlarından biri olarak işyerinin yanına yerleştiriyor. Kitabın “borçlu işçi sınıfı” olarak tanımladığı olgu da bu süreçte ortaya çıkıyor. Bu kavram, giderek daha geniş bir çalışan kesiminin yaşam tercihlerini borçlarını ödeyebilme zorunluluğunun belirlediği; buna karşılık kolektif örgütlenme kurumlarının zayıfladığı ve istihdam güvencesizliğinin arttığı bir sınıfsal duruma işaret ediyor.
İşsiz kalma ve kişisel borçlarını ödeyememe korkusu, çalışanları daha fazla riskten kaçınmaya ve güvencesiz çalışma koşullarını kabullenmeye itiyor.
Gouzoulis bu savını, çalışma hayatının ve emekçilerin pazarlık gücünün tarihsel dönüşümünü ele alarak geliştiriyor. Kişisel borçluluğun yükselişini sosyal devlet uygulamalarının gerilemesi, özelleştirmeler ve çağdaş kapitalizmin genel kuralsızlaştırılmasıyla ilişkilendiriyor. Temel yaşam giderlerinin giderek daha büyük bölümünün hanehalklarının omuzlarına yüklenmesiyle borç, bireysel tercihler ya da kişisel finans yönetimi meselesi olmaktan çıkıp işçi sınıfı yaşamının yapısal bir özelliğine dönüşüyor.
İşsiz kalma ve borçlarını ödeyememe korkusu, çalışanları daha fazla riskten kaçınmaya; güvencesiz işleri ve kötüleşen çalışma koşullarını kabullenmeye yöneltiyor.
Hanehalkı borçları üzerinden sömürü
Bu son tespit, kitabın belki de en acil ve özgün katkısına açılıyor. Gouzoulis, hanehalkı borçları ile sömürü arasındaki bağın, ABD’de ve dünya genelinde eşitsizliklerin keskin biçimde artmasında temel bir rol oynadığını savunuyor.
Eşitsizliğin boyutları iyi belgelenmiş durumda. 2026 Dünya Eşitsizlik Raporu, küresel gelirin yüzde 53’ünün en zengin yüzde 10’luk kesime gittiğini, en alttaki yüzde 50’lik kesimin ise toplam gelirin yalnızca yüzde 8’ini alabildiğini ortaya koyuyor. Ancak gelir eşitsizliğindeki bu artış genellikle sömürü kavramı üzerinden analiz edilmiyor. Yaygın açıklamalar, varlıklı kesimlerin sosyoekonomik ve teknolojik alandaki dönüşümlerin sunduğu fırsatlardan yararlanma konusunda daha avantajlı olduğunu öne sürüyor.
“Borç ve Emekçilerin Geleceği” ise bu tabloya çok farklı bir yerden yaklaşıyor. Gouzoulis, günümüzün finansallaşmış ekonomisinde şirket çalışanlarının ücretlerinin düşük tutulmasının, şirket hissedarlarına düzenli nakit getirisi sağlanabilmesi açısından gerekli olduğunu vurguluyor. Kendi başına içsel bir değeri bulunmayan menkul kıymetler, hissedarlar açısından değer saklama aracı işlevini fiyatları üzerinden yerine getiriyor. Bu fiyatların korunabilmesi için de düzenli nakit getirilerinin sağlanması gerekiyor.
Ücretler üzerindeki aşağı yönlü baskı, şirket çalışanlarının şirket gelirine kattıkları değer ile bu gelirden aldıkları pay arasındaki farkın büyümesine, başka bir deyişle sömürünün derinleşmesine yol açıyor. Hanehalkı borçları ise bu süreçte, temel ekonomik değişkenlerin fiyatları ve miktarları arasındaki ilişkiyi düzenleyen ikili bir işleve sahip olduğu için sömürünün ayrılmaz bir parçası hâline geliyor.
Bir yandan hanehalkı borçları, emekçilerin toplam gelir içindeki payının gerilemesiyle tüketici talebinin şirket gelirlerini ve kârlarını doğrulamak için ihtiyaç duyduğu toplam hacim arasındaki açığı kapatmaya yardımcı oluyor. Diğer yandan şirket gelirleri içinde emeğe ayrılan payın düşük tutulmasını kolaylaştırıyor. Daha önce belirtildiği gibi, ağır borç yükü altındaki çalışanlar, borçlarının direnişin olumsuz sonuçlarını daha da ağırlaştırması nedeniyle ücret kesintilerine karşı çıkmakta daha isteksiz davranıyor.
Finansallaşma koşullarında kolektif mücadele
Gouzoulis, borç yoluyla emek disiplininin nasıl işlediğine ilişkin genel çerçevesini sendikal katılımın ve kolektif mücadelenin gerilemesine uyguluyor. Kitap, savaş sonrası dönemde örgütlü emeğin genişlemesini ve ardından neoliberalizm altında sendikalaşma oranlarının aşınmasını tarihsel olarak izliyor.
Gouzoulis bu süreçte küreselleşme, sanayisizleşme, finansallaşma ve hanehalkı borçlarının birleşik etkisini vurguluyor. Grevler üzerine geliştirdiği tartışmada ise çarpıcı bir kavram ortaya atıyor: “Borç yoluyla susturulma.” Çalışanlar emeklerini geri çekme, yani greve gitme hakkına hukuken sahip olabilir; ancak maddi koşullar bu hakkı kullanmalarını fiilen engelleyebilir. Dolayısıyla borç, yönetim otoritesi ve işveren denetiminden bağımsız bir mekanizma olarak değil, bunlarla birlikte işliyor; ekonomik disiplini işyerinin sınırlarının ötesine taşıyor.
Borçluluk yalnızca mali bir yük değil, aynı zamanda ekonomik ve psikolojik güvencesizliğin kaynağıdır.
Kitap daha sonra bu baskıların çalışanların gündelik iş deneyiminde ne anlama geldiğine odaklanıyor. “İşyerinde Borç ve Umutsuzluk” başlıklı bölümde Gouzoulis, Marx ve Engels’in yedek sanayi ordusu kavramına yeniden dönüyor. Güvencesiz ve düşük ücretli işlerin çağdaş kapitalizmin tesadüfi bir özelliği olmadığını; işverenlerin çalışanları disiplin altında tutmak için kullandığı yapısal bir koşul olduğunu savunuyor.
Borç rıza üretiyor
Kişisel borçlar, çalışanların bu yapısal kırılganlığını daha da derinleştiriyor. İşsiz kalmak hem gelirden hem de mevcut borçları ödeme imkanından mahrum kalmak anlamına geldiğinde çalışanlar işlerini kaybetme riskine girmek yerine aşırı iş yükünü, yerinde sayan ücretleri ve güvencesiz istihdamı kabullenebiliyor.
Bu nedenle borçluluk yalnızca mali bir yük değil; ekonomik ve psikolojik güvencesizliğin de kaynağı. Kişilerin kredi değerliliği ölçülürken devreye giren sistematik önyargılar da sınıfsal, toplumsal cinsiyete dayalı ve ırksal eşitsizlikleri yeniden üretiyor.
Kitabın en ilginç katkısı, genellikle ayrı ele alınan iki araştırma alanını tam da bu noktada bir araya getirmesinde yatıyor: Ekonominin ve toplumun finansallaşmasına ilişkin çalışmalar ile emek piyasaları, endüstri ilişkileri ve kolektif mücadele araştırmaları. Gouzoulis’e göre emekçilerin güç kaybı yalnızca istihdam biçimlerindeki, sendikal yapılardaki ve iş hukukundaki değişimlerle açıklanamaz. Çalışanların bizzat üstlendikleri mali yükümlülükler de bu sürecin temel mekanizmalarından biri hâline gelmiştir.
Finans demokratikleştirilebilir mi?
Kitabın “Örgütlen, Diren, Ortadan Kaldır: Finansın ve Çalışma Hayatının Demokratikleştirilmesi” başlıklı son bölümü, ortaya konan teşhisin siyasi sonuçlarını tartıştığı için özellikle önemli. Gouzoulis, kişisel borcu bireysel düzeyde yönetilmesi gereken bir sorun olarak ele almak yerine, borçla mücadeleyi çalışma hayatı ve ekonomik iktidar üzerindeki kolektif mücadelelerle ilişkilendiriyor.
Önerileri arasında borçluların ve kiracıların örgütlenmesi, finans kuruluşlarının emekçilerin sahip olduğu ve denetlediği kooperatifler aracılığıyla demokratikleştirilmesi ve işyerinde demokrasi olanaklarının genişletilmesine yönelik adımlar bulunuyor. Çalışanların alacaklılar karşısındaki kırılganlığını azaltmak, işyerinde örgütlenme kapasitelerini güçlendirebilir.
Bu sonuç bölümünün önemli bir özelliği, finansal reformu emek siyasetinden ayrı düşünmeyi reddetmesi. Çalışanların alacaklılar karşısındaki kırılganlığını azaltmak, işyerinde örgütlenme kapasitelerini güçlendirebilir. İşyerinde kolektif gücün yeniden inşa edilmesi ise borçluluğu kaçınılmaz kılan koşullarla mücadele etmeyi mümkün kılabilir. Bölüm, finansallaşmanın sonuçlarını hafifletmekle yetinmeyen; hem finansı hem de çalışma hayatını demokratikleştirmeyi hedefleyen daha kapsamlı bir projeye işaret ediyor.
Kitabın önemi, borçluluk, çalışan davranışları ve kolektif güç arasındaki ilişkileri ikna edici bir kuramsal çerçeve içinde ele alması ve bu çerçeveyi farklı tarihsel dönemlerden ve ülkelerden kanıtlarla desteklemesinde yatıyor. Gouzoulis böylece 21. yüzyılda sömürüyü anlamak için özgün bir bakış açısı sunuyor: Sermayenin emekçiler üzerindeki iktidarı fabrika kapısında ya da ofis girişinde sona ermiyor; borç aracılığıyla hanehalkının içine kadar uzanıyor.
* Photis Lysandrou, küresel finans, finansallaşma ve gelir eşitsizliği üzerine çalışmalarıyla tanınan önde gelen bir ekonomi profesörü ve yazardır.
Kaynak: Londra Ekonomi ve Siyaset Bilimi Okulu (LSE) Kitap İncelemeleri (London School of Economics and Political Science (LSE) Review of Books)
***
