- Kapitalizm sahip olduğumuz şeyleri, dolaylı yoldan bile olsa, karşılığını ödemeden ele geçiriyor. Gündelik hayatın içine nüfuz etmiş bir mekanizma, platformlar bütünü ve pratikler alanı olarak finans sektörü, yoksullaşmanın ve mülksüzleştirmenin yarattığı şiddeti hem normalleştiriyor hem de derinleştiriyor.
- Toplumsal yeniden üretim; insan ve insan dışı yaşamı kapsayacak şekilde, insanların ve yaşam alanlarının bireysel ve kolektif olarak yeniden üretilmesidir. Ataerkil ve sömürgeci kapitalizm koşullarında gerçekleşen bu süreç, sermaye birikimine karşı mücadeleyi ve özerk yaşam alanları kurmayı da içerir.
- Bugün sermaye, toplumsal yeniden üretimin finansallaştırılması ve dijitalleştirilmesi yoluyla, platform teknolojileri üzerinden gerçekleştirdiğimiz ücretsiz emekten çok daha fazla değer çekip alıyor. Sevgiyle, eğlence olsun diye ya da kendimizi gerçekleştirmek amacıyla yaptığımız izlenimi veren ücretsiz emeğin yaygınlaşması, üretim alanına da taşınıyor.
Verónica Gago* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
Toplumsal yeniden üretim, yaşamın sürdürülmesi ve yeniden üretilmesi için vazgeçilmez olan ilişkiler bütününü ifade eder. Kapitalist sömürünün görünmez biçimde üzerine inşa edildiği bu alanda emek, emek olarak tanınmaz; karşılığında ücret ödenmeyen işler ise sanki kendiliğinden, bedelsizce yapılması gereken faaliyetlermiş gibi dayatılır. Bütün bunlar; ırk, sınıf ve toplumsal cinsiyet mekanizmalarının, farklı şiddet biçimlerinin iç içe geçmesiyle sömürüyü mümkün kılması sayesinde işler. Üstelik bu şiddet biçimleri doğallaştırılır, biyolojik farklılıklara indirgenir ve tarihsel bağlamlarından koparılır.
Toplumsal yeniden üretimi tanımlamak, hangi faaliyetlerin, öznelerin ve coğrafyaların bu kavrama dahil edileceği sorusunu da tartışmaya açmayı gerektirir. Burada söz konusu olan basit bir faaliyetler listesi değil; sömürünün, görünmez kılmanın ve mülksüzleştirmenin tarihsel seyrini ortaya koyan, üzerinde mücadele edilen bir haritadır. Sermaye, başka ekonomik düzenleri kendi çıkarları doğrultusunda dönüştüremediği takdirde onları ortadan kaldırmak zorundadır.
“Görünmüz” olanı görmek
Toplumsal yeniden üretim kavramı, değer üreten farklı özneleri bir arada düşünmemizi sağlar: ev içi emekçiler ve işsizler, taban ekonomilerinde faaliyet gösterenler ve güvencesiz çalışanlar, küçük çiftçiler ve dijital platformlar üzerinden çalışanlar.
Tam da bu nedenle, değeri siyasi bir mesele olarak ele alan toplumsal yeniden üretim perspektifi, değer üretimini yalnızca ücretli çalışanlarla sınırlayan kapitalist anlayışa karşı önemli bir alternatif sunar. Kapitalist bakış açısına göre yalnızca ücret karşılığında çalışanların yeniden üretimi önemlidir; diğerlerinin emeği ve yaşamlarını sürdürme koşulları ise hesaba katılmaz.
Toplumsal yeniden üretimi tanımlamak, değerin nasıl üretildiği ve kimler tarafından sahiplenildiği üzerine tartışmayı zorunlu kılar. Bu tartışma, yukarıda değindiğimiz iki temel soruya ilişkin belirli tercihlerle doğrudan bağlantılıdır: Kime işçi deniyor ve kimin yaşamını sürdürmeye, yeniden üretmeye değer görülüyor? Bunlar yalnızca teorik değil, aynı zamanda son derece derin siyasi meselelerdir.
Başka varoluş biçimleri
Burada değer kavramının anlamı değişir. Emek gücünün ve bu gücü taşıyan fiziksel bedenlerin yeniden üretiminden söz ettiğimizde, bunu sermayenin kendini yeniden üretme mantığının tekelinden çıkardığımızda geriye ne kalır?
Toplumsal yeniden üretimin “ikili karakteri” tam da burada ortaya çıkar: Bedenlerin ve yaşam alanlarının, yalnızca emek gücü ve kapitalist kârın gerçekleşmesini sağlayan tüketim gücü olarak var olmayı reddedebileceğini gösterir. Başka bir deyişle, bedenlerin ve yaşam alanlarının sermayenin ihtiyaçlarına indirgenmeyen başka varoluş biçimleri geliştirebilmesinin önünü açar.
Toplumsal yeniden üretimin öteki yüzünü yeniden keşfetmek, onun ikili karakterini ortaya koymak demektir. Bu yaklaşım feminist, sömürgecilik karşıtı ve ekolojik düşünceyle örtüşür. Temelinde çatışma ve mücadele vardır: Bazı yaşamların ve toplumsal dokuların yeniden üretilmesini engelleyen güçlere karşı; yaşamın yeniden üretimini tek boyutlu bir sürece indirgeyerek onu tahakküm ve sömürü altına alan düzene karşı mücadele. Günümüzde bu süreç, giderek daha fazla finansal araçlar aracılığıyla denetlenmektedir.
Kolektif yaşamların yeniden üretilmesi
İşte bu nedenle, toplumsal yeniden üretimden söz ederken insanların ve yaşam alanlarının bireysel ve kolektif yaşamlarının yeniden üretilmesini kastediyoruz. Buna hem insan hem de insan dışı yaşam dahildir. Ataerkil ve sömürgeci kapitalizmin tarihsel koşulları altında gerçekleşen bu yeniden üretim, sermaye birikimine karşı mücadeleyi ve özerk yaşam ufuklarının kurulmasını da beraberinde getirir.
Özerklik kavramı, toplumsal yeniden üretim alanında farklı özgürleşme geleneklerini ve pratiklerini bir araya getirmemizi sağlar. Kırsal toplulukların, yerli halkların, yerel toplulukların, taban hareketlerinin ve transfeminist hareketlerin pratikleri de bunlara dahildir. Sermayenin saldırmayı hedeflediği şey, sürekli yenilenen bu kolektif pratikler bütünüdür. Çünkü sermaye, kapitalist olmayan zaman ve mekânları doymak bilmez bir iştahla kendi çıkarları doğrultusunda ele geçirmeye çalışır.
Finansallaşmış kapitalizm koşullarında toplumsal yeniden üretimi, sermayenin kendi varlığını sürdürmek ve genişlemek için oluşturduğu olağan koşullar bütünü olarak değil, mücadeleye açık bir alan olarak ele alıyoruz. Sermaye, uzun zamandır olduğu gibi, ücretler aracılığıyla toplumsal yeniden üretimi güvence altına alamıyor. Üstelik bu modelin dışında alternatifler sunan ekonomik yapılara da saldırıyor.
Sömürücü el koyma ve yeniden üretim
Toplumsal yeniden üretimi bugün anlamaya çalışırken üzerinde durmamız gereken birkaç temel nokta var. İlk olarak, toplumsal yeniden üretim artık yalnızca bir sömürü alanı değil, aynı zamanda kesintisiz bir el koyma alanı haline gelmiş durumda.
Günümüz kapitalizmi, çok belirgin bir anlamda, el koyma üzerine kurulu bir sistem olarak işliyor: Sahip olduğu şeyleri, dolaylı yoldan bile olsa, karşılığını ödemeden ele geçiriyor. Gündelik hayatın içine nüfuz etmiş bir mekanizma, platformlar bütünü ve pratikler alanı olarak finans sektörü, yoksullaşmanın ve mülksüzleştirmenin yarattığı şiddeti hem normalleştirmeye hem de derinleştirmeye çalışıyor.
Bunun sonucunda toplumsal yeniden üretim, içerdiği sınıfsal, ırksal ve toplumsal cinsiyete dayalı eşitsizliklere rağmen, artık eskisi gibi güvence altında olan bir süreç olmaktan çıkıyor. Bunun yerini, hangi yaşamların kendi varlığını sürdürebileceği üzerine verilen kesintisiz bir mücadele alıyor. Başka bir deyişle toplumsal yeniden üretim, hiyerarşilerin sürekli değiştiği ve yeniden kurulduğu bir alana dönüşüyor.
İkinci olarak, finansallaşmış ve el koyma üzerine kurulu kapitalizmde, üretim ile yeniden üretim arasındaki ilişkide önemli bir değişim yaşandı. [İtalyan sosyolog ve feminist teorisyen] Leopoldina Fortunati'nin de ileri sürdüğü gibi bu değişim, iki alan arasındaki güç ilişkisinin dönüşmesiyle ilgili: Meta üretimi ile emek gücünün yeniden üretimi arasındaki güç dengesi artık eskisi gibi değil.
Üretimin finansallaştırılması ve dijitalleştirilmesi
Bugün sermaye, toplumsal yeniden üretimin finansallaştırılması ve dijitalleştirilmesi yoluyla, platform teknolojileri üzerinden gerçekleştirdiğimiz ücretsiz emekten çok daha fazla değer çekip alıyor. Sevgiyle, eğlence olsun diye ya da kendimizi gerçekleştirmek amacıyla yaptığımız izlenimi veren ücretsiz emeğin yaygınlaşması, üretim alanına da taşınıyor. Böylece güvencesizlik ve aşırı sömürü, bu alanda da geçerli kılınan ve olağanlaştırılan çalışma koşullarına dönüşüyor.
Üçüncü olarak, burada bir de ekstraktivist (el koymacı) boyut söz konusu. Bu, hem dijitalleşmenin ihtiyaç duyduğu hammaddeleri elde etmek için örgütlü biçimde gerçekleştirilen yağmayı hem de sermayenin işleyiş tarzı haline gelen “el koyma operasyonlarının” yaygınlaşmasını ifade ediyor. Bu operasyonlarda sermaye, el koyduğu değeri tanımadan ve karşılığını ödemeden kendine mal ediyor.
Bu kavramsal çerçeveden hareketle, toplumsal yeniden üretimi hem belirli tarihsel ve coğrafi koşullara dayanan hem de somut gerçekliklerden hareket eden sistemik bir perspektif olarak ele alıyoruz. Başlangıç noktamız, ücretli çalışanların yeniden üretimi değil; Küresel Güney'de yaşamı ayakta tutan yeniden üretim biçimleri. Bu biçimlerin yaşamı sürdürmekte yetersiz kaldığı noktada ise insanlar Küresel Kuzey'e göç etmek zorunda kalıyor.
Savunma mücadelesine yön vermek
Şiddetin, el koymanın, toplumsal itaatin sağlanmasının ve hiyerarşilerin gündelik yaşam koşullarında nasıl ortaya çıktığını, ardından işgücü piyasası aracılığıyla nasıl kurumsallaştığını anlamak, bunların neden stratejik bir öneme sahip olduğunu kavramamıza yardımcı olur. Aynı zamanda yeniden üretim faaliyetleri ile üretim faaliyetleri arasındaki ilişkide bugün yaşanan dönüşümü de yorumlamamızı sağlar.
Üretici öznelerin çeşitliliğini toplumsal yeniden üretim perspektifinden kavramak, sınıf mücadelesine ilişkin siyaset teorisini yeniden şekillendirmemize imkan verir. Böylece tek ve homojen bir özne arayışına yönelmek yerine, farklı özneler arasında ittifaklar kurmayı esas alabiliriz.
Toplumsal yeniden üretim alanının içinden harekete geçme, Silvia Federici'nin ifadesiyle bu alanı yeniden “büyüleme” gücü, kendine özgü bir siyasi görevdir. Kârlılığı değil, farklı yaşam biçimlerinin varlığını sürdürebilmesini esas alan ortak zamanlar, dayanışma ağları ve kolektif kaynaklar yaratmalıyız.
Toplumsal yeniden üretimin taşıdığı bu stratejik önem göz önüne alındığında, aşırı sağın bu alana ciddi miktarda emek ve kaynak ayırması şaşırtıcı değil.
Toplumsal yeniden üretimin faşistleşmesine ilişkin bir tez geliştirebilmek için öncelikle şunu açıkça belirtmeliyiz: Toplumsal yeniden üretimden söz ederken, aynı anda işleyen çok sayıda farklı dinamiği ve süreci birlikte ele alıyoruz.
Bu yaklaşım, toplumun büyük çoğunluğunun yaşamını sürdürebilmesi için gerekli koşulların nasıl güvence altına alınacağı üzerine yürütülen bir dizi mücadeleyle bağlantılıdır. Burada esas alınan ölçütler, yeniden üretimin yalnızca sermaye için ve sermaye tarafından belirlenmesine karşı çıkar.
Aynı zamanda neoliberal kapitalizm ve savaş kapitalizmi koşullarında yaşamın ve emeğin nasıl yeniden örgütlendiğini incelememizi sağlayacak bir bakış açısını da gerektirir. Çünkü bu koşullarda insanların var olma ve yaşamlarını sürdürme imkanları sistematik biçimde hedef alınıyor; bu saldırılar kimi zaman soykırıma varan boyutlara ulaşıyor.
Toplumsal yeniden üretimi hem mekan hem de zaman bakımından farklılıklar barındıran heterojen bir alan olarak görüyoruz. Bu nedenle [Meksikalı sosyolog ve filozof] Raquel Gutiérrez Aguilar'ın önerdiği gibi “toplumsal dokular”dan ve birbirinden farklı toplumsal yeniden üretim rejimlerinden söz etmek daha doğru. [İtalyan feminist politik iktisatçı] Alessandra Mezzadri'nin önerdiği üzere, toplumsal yeniden üretimi farklı mekânsal biçimlerini çoğaltarak “çoğullaştırmak”, onun tarih boyunca nasıl eşitsiz ve iç içe geçmiş biçimlerde ortaya çıktığını, farklılaştığını ve hiyerarşilere ayrıldığını anlamamızı sağlar. Aynı zamanda bugüne dek göz ardı edilmiş başka tarihsel kökenleri ve mücadele geleneklerini yeniden keşfetmemize imkan verir.
Feminist siyasal ekoloji
Bunun için feminist siyasal ekolojinin, yerli halkların mücadele ve bilgi birikiminin ve ekstraktivizme karşı yürütülen mücadelelerin katkılarını tanımamız gerekiyor. Bu perspektifler, toplumsal yeniden üretim kavramını erkek merkezli bir bakış açısının sınırlarının ötesine taşıyan temel boyutlar sunuyor.
Burası aynı zamanda, toplumsal yeniden üretimin “ikili doğası” nedeniyle direniş kapasitesinin de sınandığı bir alan. Bu mücadele, değer kavramının nasıl tanımlanacağı üzerine verilen bir mücadele olarak da karşımıza çıkıyor.
Bütün bunlar, sermayenin el koyma üzerine kurulu yöneliminin ne kadar stratejik olduğunu açıkça ortaya koyuyor. Sermaye, yeniden üretim alanında zaten uygulanmakta olan bir yöntemi genelleştirmeye çalışıyor: Hiçbir karşılık ödemeden, doğrudan ve şiddet yoluyla el koymak.
* Bu metin, Arjantinli siyaset bilimci, toplumsal cinsiyet araştırmacısı ve feminist aktivist Verónica Gago'nun kasım ayında çıkması planlanan Laboratorio Argentina: on the Fascistization of Everyday Life (Arjantin Laboratuvarı: Gündelik Hayatın Faşistleşmesi Üzerine) adlı kitabından bir bölümdür.
Kaynak: Ojalá
Kaynak link: https://www.ojala.mx/en/ojala-en/social-reproduction-a-force-against-capital
