Serokê Şûbeyê KURDÎ-DER yê Çewlig Hanefî Gurdegîr ke damustayîn da aşkere kerd ke, merdim pê ziwanê xo dor û dormeye xo vînen û dinya şinasneno. Damustayin de vajiya ke, “şare ke bi ziwanê dadîya xo cuyenê, her tim şaranê binan ra gamêk awer de yê” û hina dewam kerd: “Şarê ma yo hêja ziwanê merdim, seke fikrê klasik qebul kene. Tenya wasteyeke tekîlî nîyo, ziwan heşmendîye merdim o, qereqterê û felsefeye cuye merdimî yo. Çîyo ke merdim keno bindest, ya zî keno azad ziwan o.”
Hanefî Gurdegîr’î vist vîrî ke fikr yewîtî, kultur û ziwanê bînî çînî hesibnayenê û aşkere kerd ke, no fikrê dewletanê nasyonalîstan, bi sebebê problemanê zaf pilan. Damustayin de hayr anciya istanika vejyayişê 21ê Sibatî ser û ina vajiya: “Şarê bindest verba no fikrê nîjadperest de zaf tekoşîn û xoverodayîş kerd ê. Înan ra yew zî zanîngeha pakîstan dakka bi. Yew koma wendekaranê bangiladeşî seba ke ziwanê dadî bibo ê perwerdeyî bangal de çalekî kerdê. Na çalekî de panc wendekar, hete daewleta pakîstanî ra ameye kiştiş. No hedîsera çaras û hot serî cuwapey ÛNESCO 1999 de 21ê Sibat sey ‘Roja Ziwanê Dayîke ye Cîhanî’ qebûl kerd ê. Serra 2000 rî ra nat zî, na roje pêro dinya de yena pîroz kerdene”.
Ziwan bi qisekerdiş awer şino
Gurdegîr’î polîtîkayê asîmîlasyon yê dewleta Tirk vist vîrî û da zonayen ke, rîwalê polîtîkayanê asîmîlasyon û qirkerdişê ewro nêşkenê bi ziwanê xo de qisê bikerê û hina va: “Yew netew çiqa ziwan xo awer bero, hende zî, cuya xo awer bena. Ziwan sey ganîye ke benê û mirene nîyo. Cayê ziwan eke pê qisê kene hayo mêzg inan de. Ziwan têna xo ser pay nîwinden, encax mabên quşaxan de bero qisekerdiş xo domnen o. Cayo ke şar tede rehet nîyo ziwan zî rehet nîyo. Ziwan de pere dewlemendî û zunayîya kalikanê ma esta. herindê yew ziwan de, yewna ziwan nîno ronayene. Her ziwan yew pencera ra a beno dinya, her yew ziwan sey muzeya ganî yo. Ziwan sey tewrê biyolojîk o, ziwan û ekolojî, seypîyê. Yew tewr a qanî, wext tebîet ra vînî bî bandore xo insun ser o kena. Ziwan zî sey tewrê qanîyo, vînî bibo tesîr xo cûyayîş ser keno. Yew ziwan encax keye de, qisê bibo dadî babî ra neqil qijan bibo awer şino”.
Qedexe tewr zafî ser kirdkî tesîr kerd
Damustayin de vajiya ke, ziwanê kurdî bi xeylek zehmetî û zorvajîyan ra heta ewro ameyo û hayr anciya lehçeyê kirdkî ser: “Ziwanê maruze xeylek suîkastan û suîstîmalan mend o. Tekoşîna kurdan û dezgehe kurdan vere nê hêrişan de sey bendêk vindertê û ziwanê ma pawit o. Lehçeyê kirdkî (kirmanckî) sey kurmancî awerşîya nîya. Rewşa kurmancî kirdkî ra holer a. Çimkî bi seyan serrî ra nat ameya wendene û nûştene. Kurmancî her çar parçeyanê Kurdistan’î de, vila bîya û yena qisekerdiş. Bakurê Kurdistan’î de qedexekerdişê (tomet) ziwanî, kirdkî ser zaf tesîr kerd o. Êra ma ganî, kirdkî sero hîna zaf, bixebitê, qisê bikerê û ziwan xo awer ber. Ewro ma vînene kultur û cûye ma bin tesîre kûltur û polîtikayanê dewlet de mend a. Ma hol zunê û fam kene ke, polîtikayê ke dewlet şare ma sero kar ardê zaf xurt û sistematîze bî. Dewlet bi heme imkananê xo, ziwanê xo sey wasiteyê hukumkerdişî ma ser o kar ardo”.
Perwerdeye ziwanê dadî meseleya kilît a
Damustayina piyayî de vajiya ke, ziwan hîrê tewr wedarîyeno û hayr anciya muhîmiya ziwanî ser: “Yew nufûs qedînayiş, a bîn bi zext û zorî yewna ziwan qebûl kerdiş, û bi dil û can qebûl kerdiş. Dewleta dagirker hîre heme tewr zî, ziwan kurdî ser o kar ardê. Şarê ma yo hêja ma ganî qîmet bide ziwanê xo. Ganî heme kurdî, her wareye cûye xo de ziwanê xo yo şîrîn bişuxilnî. Perwerdeye ziwanê dadî meseleya kurdî de kilît ca geno. Ma ziwanê xo ra azadî wazene. Heta ke ziwanê ma azad nêbo ma zî azad nêbenê. Bi nê hisan ê ke heta ewro, seba ziwanê dadî, tekoşin û xebat kerdî ma inan perun ra spas û hurmet kene. Ê ke na tekoşin de, ked daye û şehît kewtê ma hemeyan bi rêzdarî vîr anê û silam kene”.
Peyniya damûstayin de xoverdayişê Cizîr û Sûr silam bi û bi nê vatişan qediya: “Seba na roja taybetî şaranê bindest û tekoşîn A Cîzîr û Sûr selum keme. Bi taybetî zî ma na Roja Ziwanê Dayike dîyarê qijan (doman) û şehîdane kurdan kenê. Xelasî encax bi xoverodayîş bena.
DÎHA/ÇEWLIG