Serrgêra 89. ya Qetlîyamê Newala Zîlane de şahidanê hedîseyî qisey kerd. Şahidan da zanayene ke pîzeyê cinîyanê diganîyan ameyêne qelişnayêne û leşkeran cînsîyetê bebekanê pîzeyan ser o kewtêne şertî û dîyar kerdî ke çîyo ke o wext ame cuyayene qîyamet bi, zulm bi.

MUJDAT CAN / MA / WAN

  

13ê Temmûza 1930î de qezaya Ercîşî ya Wanî de herêma Newala Zîlane de qetlîyamêko gird amebi kerdene. Wextê qetlîyamî de 44 dewî ameybî veşnayene û bi hezar kesî ameybî qetilkerdene.

Wexto ke 44 dewî yenî veşnayene, bi hezaran kesî bi sîlehanê otomatîkan yenî kiştene û ê ke sax manenî zî bi sungîyan yenî kiştene. Dest ronîyeno mal û heywananê dewijan ser de. Dewijê ke binê cenazeyan de mendî, demêko derg remayî û mecbûr mendî bi qaçaxîye bicuyî. Ewro hûmara kesê ke Qetlîyama Zîlane de merdî bi hawayo 15 hezar bêra nîşandayene zî, goreyê şahid û çimeyanê cîyayan na hûmare 40 hezar ra zêde ya.

Rojnameyê Cumhurîyetî ke o wext nêm fermî bi, derheqê çîyê ke Newala Zîlane de ameyî cuyayene de wina nuştbî: “Dormeyê koyê Agirî de dewê ke beşdarê karê eşqîyatîye bîyî, ameyî veşnayene û dewijî zî ewja ra sewqê Ercîşî bîyî. Eşqîyayê ke ameyî îmhakerdene, 15 hezar ra zêde yî. 5 kesê ke waştî biremî, teslîm bîyî. Newale bi cenazeyan bîya pirr.”

Cînsîyetê domanan ser o kewtêne şertî

Babete ser o 89 serrî derbaz bîyî û derheqê hedîse de şahidê hedîseyî Osman Îlerîyo 105 serrî qisey kerd. Wexto ke qetlîyam beno, Îlerî 15 serrî yo û Îlerî seke heme çî vizêr qewimîyayo, yeno vîrê ci. Îlerîyî va ‘wexto ke qetlîyam bi, ma zozananê Kanîya Pûçê de bî’ û wina domna: “Dewê cêrênî heme hetê leşkeran ra ameyî veşnayene. Heme dewijî girêk ser o kom kerdî û sîlehanê otomatîkan reyde kiştî. Reyna teyarayan ra bombe eştî. Bombeyan ver heywanî merdî. Cinîyanê diganîyan kiştêne û leşkerî bebekanê pîzeyê dayîka xo ser o kewtêne şertî. Dima ra aye dayîke kiştêne û cînsîyetê domanî ra ewnîyayêne. Ma bi rojan rayîr ra şîyî û ma xo resna Ercîş. Ê ke nasê înan estbî, şîyêne hetê nasanê xo. Înan rê şivanetî, rênçberîye kerdêne. Tayê ci ke ameyî qeza, surgunê Edene bîyî.”

Ê ke sax mendî ameyî sungîkerdene

   

Şahidan ra yew zî Haci Tahîr Naso 101 serrî yo. O zî wextê 12 serrîya xo de bîyo şahidê qetlîyamî. Nasî va ‘o wext bi nameyê Dervîş Beyî de fermandarêk estbi, zafaneyê Kurdan zî girêdayeyê ci bî. O Agirî ra ame Newala Zîlane û 24 dewan de qetlîyamî viraştî. Leşkerê ke ameyî dewe, ewil nane werd û dima ra cinî û camêrdan yewbînan ra cîya kerdî. Dervîş Begî emir da û va ‘bîşêrê cor de bikişêne’. Leşkeran bi sîlehanê otomatîkan ma ser o gule varnayî. Tayê kesî binê meyîtan de mendî û xelisîyayî.

Dima ra leşkeran fek guleraşanayîşî ra verada û meyîtan ser o gêrayêne. Ê ke sax mendbî yew bi yew ameyêne sungîkerdene. Leşkeran goşareyan ra heta gîştereyan, hemînan meyîtan ser ro girewtêne. Dayîka mi zî o qetlîyam de merd. Şîyayîşê leşkeran ra dima merdimî ameyî cenazeyî kom kerdî.”