Çözüm için irade ve statü tartışması

• Çatışma çözümü literatürü gösteriyor ki; kalıcı barış, yalnızca silahların susmasıyla değil, siyasal temsil, hukuki güvence ve toplumsal meşruiyetin birlikte inşa edilmesiyle mümkündür.
• Temel mesele, teknik bir müzakere sürecinden ziyade, devletin demokratikleşmeyi çatışma çözümünün merkezine yerleştirip yerleştirmeyeceği sorusunda düğümleniyor.

ERCAN JAN AKTAŞ

KCK Yürütme Konseyi Üyesi Mustafa Karasu ile KCK Genel Başkanlık Konseyi Üyesi Sozdar Avesta, PKK’nin 12. Kongresi’nin yıl dönümünde bir değerlendirme toplantısında sürece dair beklentilerini paylaştılar. Bu çerçevede yapılan değerlendirmelerde, PKK’nin feshi ve silahlı mücadelenin sonlandırılması kararının üzerinden geçen bir yıllık sürecin kapsamlı bir muhasebesi sunulurken, bu kararların temel dayanağının Abdullah Öcalan’ın 27 Şubat 2025 tarihli “Barış ve Demokratik Toplum Çağrısı” olduğu vurgulandı. Hareket'in, söz konusu çağrıya hızlı ve tereddütsüz bir şekilde yanıt verdiği; ateşkes ilanı, kongrenin toplanması ve fesih kararının alınmasının bu iradenin somut göstergeleri olduğu ifade edildi.

Sürecin ilerleyebilmesi ve kalıcı bir çözüm zeminine kavuşabilmesi için talep ve beklentilerin dile getirildiği metinde, demokratik çözüm yalnızca çatışmanın sona ermesi değil, aynı zamanda siyasal sistemin daha özgürlükçü ve kapsayıcı bir yapıya evrilmesi anlamına geldiğini görüyoruz. Bu dönüşümün gerçekleşebilmesi için en büyük sorumluluk, yürütme gücünü elinde bulunduran hükümete düşüyor. Sürecin başarısı, atılacak somut, kapsayıcı ve güven verici adımların niteliğine bağlı olacaktır.

Çatışma çözümünde ara yapılar

İktidar ve Kürt Hareketi açısından “muhatap”, “statü” tartışmaları devam ederken, Devlet Bahçeli’nin “Barış Süreci ve Siyasallaşma Koordinatörlüğü” önerisi ve PKK’nin kurucu önderliğine dair yaptığı vurgu, çatışma çözümü literatürü açısından birkaç düzeyde okunabilecek oldukça sembolik ve stratejik bir açıklama olarak görülebilir. Bu tür ifadeler, doğrudan bir müzakere metni olmaktan ziyade, sürecin olası çerçevesine dair “siyasal sinyal” üretme işlevi taşır.

* İlk olarak bu öneri, Kürt Hareketi’nin taleplerini de görecek şekilde klasik güvenlik merkezli yaklaşımın ötesine geçerek, çatışmanın çözümünü kurumsal bir koordinasyon mekanizması fikrine taşıyor. Bahçeli’nin “Koordinatörlük” ifadesi, doğrudan taraflar arası resmi müzakere masası kurmak yerine, süreci yönetilecek bir idari-siyasi yapı üzerinden tanımlama eğilimine işaret ediyor. Bu, çatışma çözümü literatüründe “ara kurumsallaşma” ya da “geçiş mekanizması” olarak değerlendirilebilecek bir yaklaşımın işaretidir. Yani doğrudan nihai çözüm değil, çözüm sürecini yönetme çabası öne çıkıyor.

* İkinci olarak, “PKK’nin kurucu önderliğinin bir tanım altında görev yapması” ifadesi, sürecin en kritik başlıklarından biri olan muhataplık ve statü meselesine işaret ediyor. Bu vurgu, çatışma çözüm süreçlerinde sıkça görülen “liderlik merkezli müzakere” modeline vurgu yaparken, burada dikkat çekici olan, bu rolün nasıl tanımlanacağına dair belirsizliğin korunmasıdır. Bu belirsizlik, bir yandan esneklik alanı açarken, diğer yandan sürecin kurumsallaşmasını geciktirebilecek bir muğlaklık da yaratıyor.

* Üçüncü olarak, bu açıklama Türkiye bağlamında devlet–Kürt Hareketi ilişkilerinin tarihsel gerilim hattı içinde yeni bir “dil denemesi” olarak okunabilir. Daha önce güvenlik söylemi üzerinden yürüyen tartışmaların yanında, burada daha çok siyasal entegrasyon ve yönetilebilir çözüm modeli fikri öne çıkıyor. Bu, çatışmanın tamamen çözülmesinden ziyade, yönetilebilir bir siyasal çerçeveye oturtulması arayışına işaret ediyor. Çatışma çözümü literatürü açısından bu tür açıklamalar, genellikle “ön müzakere sinyali” olarak değerlendiriliyor. Henüz bağlayıcı bir süreç değil, ancak tarafların olası bir çözüm mimarisi hakkında pozisyon test ettiği bir aşamadır. Bu nedenle Bahçeli’nin önerisi, doğrudan bir çözüm modeli sunmaktan çok, hem devlet aklının hem de siyasal alanın yeni bir kurumsal tasarım arayışına girdiğini gösteren bir işaret olarak okunabilir.

Deneyimler ve devletin dönüşen rolü

ETA–İspanya ve IRA–İngiltere deneyimleri ile Türkiye–Kürt Hareketi arasındaki süreçlere baktığımızda, çatışma çözümü literatürü açısından hem benzerlikler hem de önemli yapısal farklılıklar görüyoruz. İspanya’da ETA ile yürütülen müzakereler ve Birleşik Krallık’ta IRA süreci, nihai bir “taraflar arası müzakere masası ve kapsamlı siyasi anlaşma” üretmiş olmasa da, pratikte güçlü bir dönüşüm yarattı. Özellikle Bask ve Katalan bölgelerinde özerk yönetimlerin güçlendirilmesi, dil ve kültür haklarının genişletilmesi ve siyasal temsil kanallarının açılması, çatışmanın tamamen ortadan kalkmasından ziyade çatışmayı yöneten demokratikleşme modelinin öne çıktığını gösterdi. Bu deneyimlerde devlet, nihai çözümün tek hamlede değil, aşamalı reformlar ve kurumsal dönüşümler üzerinden inşa edileceğini kabul ederek hareket etti.

Türkiye–Kürt Hareketi bağlamında ise benzer bir çatışma çözümü potansiyeli bulunmakla birlikte, süreç şimdilik daha çok “statü, muhataplık ve hukuki zemin” tartışmaları etrafında yoğunlaşıyor. Silahsızlanma ve demokratik siyasete geçişin gerçekleşebilmesi için kapsamlı yasal düzenlemeler, ifade ve örgütlenme özgürlüğünün genişletilmesi ve müzakerenin kurumsallaştırılması temel talepler arasında yer alıyor. İspanya ve Birleşik Krallık örneklerinden farklı olarak, Türkiye’de süreç daha kırılgan bir seyir izliyor. Karşılıklı güveni kurumsallaştıran kalıcı mekanizmaların eksikliği, ilerlemeyi yavaşlatıyor. Bu durum, çatışma çözümü literatüründe sıkça vurgulanan “devletin çerçeve kurucu rolü”nün yeterince işlevselleşmemesiyle doğrudan ilişkilidir.

Karşılaştırmalı olarak bakıldığında, İspanya ve Birleşik Krallık örnekleri, devletin yalnızca güvenlik odaklı bir aktör değil, aynı zamanda siyasal alanı genişleten ve yerel kimlikleri kurumsal olarak tanıyan bir yapıya dönüşmesiyle ilerledi. Buna karşılık Türkiye örneğinde, süreç henüz bu kurumsal dönüşüm aşamasına tam olarak geçemedi. Oysa çatışma çözümü literatürü açık biçimde göstermektedir ki; kalıcı barış, yalnızca silahların susmasıyla değil, siyasal temsil, hukuki güvence ve toplumsal meşruiyetin birlikte inşa edilmesiyle mümkündür. Bu nedenle bugün Türkiye bağlamında temel mesele, teknik bir müzakere sürecinden ziyade, devletin demokratikleşmeyi çatışma çözümünün merkezine yerleştirip yerleştirmeyeceği sorusunda düğümleniyor.