Nê rojan de zaf behsê derbeya 15’ê Temmuze 2016î beno. Derheqê derbe de heme kes fikrê xo vano, ez zî wazena ser babed de fikrê xo vaja. La no analîzê xo de, ez wazena ke verê coy tay persan bipersa. Gelo çirê derbeyî benê? Gelo yew sîstemo/pergalo demokratîk de derbeyî benê?
Raştîya ci demokrasî û derbeyî yew ca de nêbenê. Çike panzehîrê derbeyan demokrasî yo. Cayo ke şarî mîyan de demokrasî hezm bibo, xora derbeyî nêbenê. Wexto ke şarî mîyan de demokrasî înşa bibo; yewer nêşkeno derbeyan bikero. Beno ke tayê merdimî, seba menfeatê xo yê maddî û seba îqtîdarê xo teşebusê derbe bikerê, la nê kesî şarê/şaran mîyan de hetkarî nêvînenê.
Mîlîtalîzm û dîktatorey bingeh akeno
Demokrasî û azadîya şaran pêrebeste yê. Yanî demokrasî de mensûbê heme şaran xo azad îfade kenê. Demokrasî de karker, karmend heme tebeqeyê serbest organîze benê û beyntarê tebeqeyanê sosyalî de denge awan beno. Hetê ekonomî ra zî meseleyê çareser benê.
Yew sîstemo (pergalo) demokratîk de, ne rejîmê mîlîtarîzmî, ne zî rejîmê dîktatorey bingeh (zêmên) vîneno. Eke şar heme hewa ra bêrêxistin û bê hêz bimano, xora derbeyan ra zî nêxelisîno. Dinya de derbeyî; Amerîkaya Latînî de, Arjantîn û Şîlî de, Asya de, Bîrmanya û Tirkîye de, Afrîka û Ewropa de zî, Yewnanistan de zî benê. Nê dewletan de; semedo ke, hukmatê nê dewletan, nêeşkîya meseleyanê sosyalî û ekonomîyî çareser bikerê, derbeyê leşkerî bî û benê.
Teşebusê bi gonîn
Tirkîye de 15ê Temmuze de zî yew teşebusê derbeyî bi. Tayê sûkan (şaristanan) de, bi taybetî Enqere û Stenbol de, tanqî vejîyay caddeyan ser. Stenbol de, Pirdê Fatîh Sûltan Mehmedî û Pirdê Bogazîçî hetê leşkeran ra ameyî girewtiş. Enqere de bi firfirokan hewa ra sivîlî guleyan fekanayê. Bi teyareyan Meclîsê Tirkîye, Merkezê Perwerdeyî yê Tîmanê Taybetan yê Golbaşî bombardiman bi. No bombardimanî de 17 tîmê taybet merdî. Meydanê Teyaregehê Sabîha Gokçenî û Meydanê Teyaregehê Ataturkî girotîya binê ablûka. No hedîse de sivîl, polîs û leşkeran ra pîya 240 kesan heyatê xo vînî kerd. Hezar û 535 tenî zî bî dirbetin. Peynîya teşebusê derbeyî de, 50 hezar tenan ra vêşêr merdimî, kar ra ameyê girewtiş. Bi des hezaran merdimî girotîyayê binê çiman, înan ra bi hezaranê ci ameyê tepiştiş. Hona zî operasyonî dewam kenê. No teşebusê derbeyî gonin vêrt. La heme partîyanê sîyasîyan yew ver, vera nê derbeyî beyanatî day çapemenî.
Qerarname hukmê qanûnî de yo
Semedo ke ordûyî zî yew ver ardim nêda nê derbeyî û semedo ke hêzê polîsan zî vera nê derbeyî operasyonî îcra kerdê, no derbe tena teşebus de mend. Peynîya teşebusê derbeyê 15ê Temmuze de Tirkîye de hîrê aşmî Îdareyo Orfî îlan bi.
* Îdareyê Orfî de, hukmat bi qerarnameyê ke hukmê qanûnî de yo vejeno û dewlete bi nê qanûnan îdare keno. Mesela vajêno ke; “Têkilîya kamî/kaman; Rêxistin, sazî û dezgeyo ke asayîşê mîllî tehdît keno reyde biba, seba girewtişê înan yew delîl hesibîno.” Goreyê nê qerarnameyan; rojnameyî, televîzyonî, radyoyî, weşanxaneyî yenê girewtiş.
* Bê qerarê dadgerî (hakimî), dozger bi yew nuşteyê xo, êşkeno cigêrayîş bido kerdiş. Êşkeno (şîyno) dest belgeyanê awûqatî û ê muwekîlê êy serno. Polîs xoser êşkeno dîrek kompîtore çiman ra verno. Êşkeno dest malî serno.
* Derbe se behane veynîno û no firsat ra merdimê ke eleqeyê înan bi derbeyî çin bo zî gure ra yenê girewtiş. Mesela mamosteyanê zangehan semedo ke yew ilan dabi çapemenî, nika gure ra yenê girewten.
Bê HDP pêro partî bê îrade mendê
Semedo ke vernîya derbeyî girotîyay baş bi. La yewna het ra huqûq, hêzê polîsan, hêzê leşkerî, sazî û dezgeyê perwerdeyî û weşî bi temam dekewtê binê fermanê Serokkomar Erdoganî û AKP. Parlemento zî adeta bîyo noterê Erdoganî. Bê HDP partîyê ke Meclîs de yê, bi temam bê îrade mendê. Her roj behsê demokrasî kenê, la raştîya ci de demokrasî qetl kenê. Welhasil no welat de ewro roşney nêayseno. La nê rojê tarî, mutlaqo ke vêrê. Goreyê qerarnameyê Îdareyê Orfîyî; komûtaneya ê Hêzê Erdî, komûtaneya ê Hêzê Behrî, komûtaneya ê Hêzê Hewayî gireydayê Wezîrê Pawitişê Mîllîyî bîyî. Bi nê qerarnameyan Akademîyê Herbî, Lîseyê Leşkerî û wendegehê astsûbayan ameyê qefilnayîş. Herinda nê akademîyan de Zanîngehê Pawitişê yê Mîllîyî abenê. Nê akademî û wendegehê leşkerî, gireydayê Wezaretê Perwerdeyî, xestexaneyê leşkerî zî gireydayê Wezaretê Weşî benê. No çendayî serrî yo ke, ma vanê ke; “wa heme hêzê leşkerî; wa sîyasî îrade ra birê bestiş.” Na yew gama baş a, la bes nîya.
Erdogan û AKP krîterê demokrasî ra zaf dûrî yê
Heta ke Tirkîye de demokrasî înşa nêbo, nê hêzê leşkerî gireydayê kamî benê wa bibê, zaf çîyekê ferq nêkeno. Verg şewa tarî û mijin ra hes keno. Heta ke şarê Tirkîye rêxistin nêbê û hetê sîyasetî ra wayîrê yew hêzê nêbê, kam yeno îqtîdar wa bêro zaf yew çîy nêbedilîno. Tirkîye de teşebusê yew derbeyê beno. La vera nê derbeyî, dinya de yewer yew tepkî nênawneno. Çike dinya hinê zano ke Serokkomar Recep Tayyîp Erdogan û Hukmatê AKP, krîterê demokrasî ra zaf dûrî yê.
Şarê Tirkîye derbeyan ra nêxelisênê
Yew het ra kurdan ser o polîtîkaya îmha û înkarî dewam kena. Yewna het ra mûxalefetê Tirkîye tehdît kenê. Rewşa Nisêbînî, Gewerî Çolemêrge orte de ya. Yewna het ra dewleta Tirkîye, nêwazena ke kurdê Rojawanî goreyê xo yew sîstem (pergal) awan bikerê. Na zî her kes zano ke, heta ke meseleya kurdan çareser nêbo; Tirkîye de demokrasî înşa nêbeno. Wexto ke demokrasî înşa nêbo, şarê Tirkîye; ne derbeyan ra, ne zî dîktatoran ra xelisênê.
Tirkîye hona zî bi hiqûqê 12ê Êlule îdare bena
Raşteya ci ma derbeyan nêwazenê. Çike heta ewro derbeyê ke bîyê, heme heqê merdiman girewtê binê lingan. Mesela derbeya 12ê Êlule de 690 hezar merdimî girotîyayî binê çiman û înan ra se ra 95an îşkence dî. 171 tenî bi işkence merdî. 6 hezar û 353 tenan rê îdam ameyo waştiş, înan ra 50 tenî îdam bîyê. Derheqê yew mîlyon 683 tenan de fîş ameyo tewiştiş (tepîştiş). 85 hezar merdiman, semedo ke tena fikrê xo ardo ziwan ameyê mehkemekerdiş. 14 hezar 509 tenî kar ra ameyê eştiş. 23 hezar 667 komelî ameyê girewtiş. Ozgur Gundem tede 8 rojnameyî ameyê girewtiş. 937 fîlmî qedexe bîyê.
Partîyê sîyasî û sendîqayî ameyê girewtiş. 18 hezar merdiman mecbur mendê ke gureyî xo ca vîyardayo. 30 hezar merdiman mecbur mendê ke welatî xo terk bikê bikerê. Bi des tonan kitabî ameyê veşnayîş. Bi hezaran kasetê muzîkî îmha bîyê. Bê tirkî heme ziwanî qedexe kerdî. Bi taybetî kurdan û kurdkî ser o yew zilmo bêeman ferz kerdî. Tirkîye hona (hima) zî bi huqûqê 12ê Êlule îdare bena. Yanî hima zî ma Qanûnanê 12’ê Elule ra nê xelisîyayê.
MAMOSTE SILÊMAN