• Önder Apo, Kürt sorununun çözümü ile Türk toplumunun demokratikleşmesini ayrı düşünmüyor. Kürtlerin özgürleşme ihtiyacı ile demokratik dönüşüm arasındaki bağ, siyasal bir anlam kazanır.

RIZGAR ZAG

Türkiye'de Kürt meselesi, uzun yıllardır güvenlik, kimlik ve yurttaşlık ekseninde tartışılıyor. Her yaklaşım, sorunun bir yönünü görünür kılsa da devlet ile toplum arasındaki tarihsel ilişkinin nasıl değişeceği sorusu çoğu zaman geride kalıyor. Oysa Kürtlerin kendi kimlikleriyle özgürce yaşayabilmesi ile Türkiye'nin demokratikleşmesi birbirinden kopuk iki süreç değildir.

Önder Apo'nun demokratik cumhuriyet perspektifinin özgünlüğü burada belirginleşiyor. Mesele, mevcut siyasal düzene bazı hakların eklenmesinden ibaret görülmüyor. Cumhuriyetin hangi toplumsal anlayışa dayanacağı, devletin yetkilerini nasıl kullanacağı ve halkın kendi yaşamına ilişkin kararlarda nasıl söz sahibi olacağı yeniden tartışmaya açılıyor.

Cumhuriyet kimin için vardır?

Cumhuriyetin varlığı, yönetimin kendiliğinden demokratik olduğu anlamına gelmez. Seçimlerin yapılması, parlamentonun bulunması ve yasaların çıkarılması önemlidir, ancak toplumun karar süreçleri üzerindeki etkisi seçim dönemleriyle sınırlanıyorsa siyasal irade büyük ölçüde devlet kurumlarında yoğunlaşır. Demokratik cumhuriyet düşüncesi, bu yoğunlaşmayı sorgular.

Devletin toplumu kendi ihtiyaçlarına göre düzenlediği anlayışın yerine, kamusal kurumların toplumun ihtiyaçları doğrultusunda yeniden örgütlenmesini öngörür. Bu, devletin bütün görevlerinin ortadan kaldırılması değildir. Eğitim, sağlık, adalet ve kamu hizmetleri devam eder. Değişmesi gereken, bu görevlerin hangi zihniyetle yürütüldüğü ve toplumun denetimine ne ölçüde açık olduğudur. Bir yönetimin topluma hizmet ettiğini söylemesi ile toplumun o yönetimi gerçekten denetleyebilmesi arasında önemli bir fark vardır.

Kürt sorunu neden yapısaldır?

Kürt meselesini, yalnızca dil ve kültür alanındaki taleplerle açıklamak, onun siyasal boyutunu daraltır. Bir halkın kendi kimliğiyle kamusal yaşama katılabilmesi, devletin yurttaşlığı nasıl tanımladığıyla doğrudan ilişkilidir.

Kürtlerin kolektif varlığının tanınması, ana dilinin yaşatılması ve demokratik örgütlenme imkânlarının geliştirilmesi, yalnızca belirli bir topluluğa ilişkin düzenlemeler değildir. Bunlar, cumhuriyetin farklı kimliklerle kurduğu ilişkinin niteliğini de ortaya koyar.

Önder Apo'nun yaklaşımında Kürt sorununun çözümü, Türk toplumunun demokratikleşmesinden ayrı düşünülmez, çünkü aşırı merkezileşme, toplumsal katılımın sınırlandırılması ve siyasal kararların dar bir alanda toplanması, farklı biçimlerde bütün toplumu etkiler. Kürtlerin özgürleşme ihtiyacı ile Türkiye'nin demokratik dönüşümü arasındaki bağ, burada siyasal bir anlam kazanır.

Anayasa ve yurttaşlık ilişkisi

Demokratik cumhuriyetin hukuki boyutunda, devletin herhangi bir etnik veya inançsal kimliği yurttaşlığın ölçüsü haline getirmemesi önem taşır. Eşit yurttaşlık, insanların farklılıklarını özel hayatlarına hapsetmeleri anlamına gelmez. Kişisel ve kolektif hakların kamusal yaşamda karşılık bulabilmesi gerekir. Hakların anayasal metinlerde yer alması da tek başına yeterli değildir. Bu hakları kullanacak kurumlar, etkili başvuru yolları ve idarenin keyfi uygulamalarını önleyecek güvenceler de bulunmalıdır. Demokratik dönüşümün güçlüğü, yalnızca yeni bir hukuk oluşturmakta değil, hukuku uygulayan zihniyeti değiştirmektedir. Toplumsal farklılıkları tehdit olarak gören bir yönetim anlayışı sürdükçe en ileri düzenlemeler bile dar yorumlarla etkisizleştirilebilir.

Komün ve meclislerin anlamı

Demokratik toplum, yalnızca devlet kurumlarının değişmesini bekleyen edilgen bir topluluk değildir. İnsanların yaşadıkları yerde ortak ihtiyaçlarını belirlemesi, çözüm üretmesi ve kararların sorumluluğunu üstlenmesi gerekir.

Komün fikri bu noktada önem kazanır. Mahalledeki yaşam koşullarından çevre sorunlarına, dayanışmadan kültürel faaliyetlere kadar birçok mesele, insanların doğrudan katılımıyla ele alınabilir.

Meclisler ise farklı komünlerin, yerel girişimlerin ve toplumsal kesimlerin ortak karar oluşturabileceği alanlar olarak düşünülebilir.

Bu yapıların yalnızca kurulması, demokratik olduklarını kanıtlamaz. Kararların nasıl alındığı, farklı görüşlerin nasıl dinlendiği ve görevlilerin nasıl denetlendiği belirleyicidir. Halk adına hareket eden bir yapı, halkın sözünü sınırlamaya başladığında kuruluş amacından uzaklaşır.

Demokratik cumhuriyetin sınavı

Merkezi yönetim ile yerel irade arasındaki ilişkinin yeniden düzenlenmesi de bu dönüşümün parçasıdır. Yerel yönetimlerin yetki ve kaynaklarının güçlendirilmesi, insanların yaşadıkları alanlara ilişkin kararlarda daha etkili olmasını sağlayabilir. Yerel yetki de denetimsiz bir güce dönüşmemelidir. Demokratik ölçü, yetkinin yalnızca nerede bulunduğu değil, kim tarafından ve hangi sorumlulukla kullanıldığıdır.

Önder Apo'nun demokratik cumhuriyet düşüncesi, bu yönüyle Kürt meselesine dar bir idari çözüm arayışının ötesine geçer. Devletin demokratikleşmesi ile toplumun örgütlü iradesinin gelişmesini birbirini tamamlayan süreçler olarak ele alır. Buradan çıkan temel sonuç şudur: Cumhuriyetin demokratik niteliği, devletin topluma ne kadar alan bıraktığıyla sınırlı değildir. Toplumun kendi geleceğini belirleme gücünün, hangi kurumlarla güvenceye alındığı, dönüşümün gerçek ölçüsüdür.

Devam edecek...