• Dêrsim’de ölüm, öldürülenlerle sınırlı kalmadı. Hayatta kalanlara suskunluk, sürgün, korku ve kimliklerini saklayarak yaşama zorunluluğu miras bırakıldı. Tertele, yalnızca bir kuşağın hayatına değil, henüz doğmamış kuşakların geleceğine de müdahaleydi.
  • Eğer mesele yalnızca silahlı bir ayaklanmayı bastırmak idiyse, direnişin kırılmasından sonra neden kıyım sürdürüldü? Kadınlar neden öldürüldü? Çocuklar neden ailelerinden koparıldı? Köyler neden yakıldı, insanlar neden sürgün edildi? Dêrsim’in hakikati, biraz da bu sorulara verilmeyen yanıtlarda gizlidir.
  • Türkiye, Dêrsim’in hakikatiyle yüzleşmeden demokratik bir gelecek kuramaz. Aradan 89 yıl geçmesine rağmen Dêrsim’in hakikatiyle yüzleşmenin, devletin tarihsel sorumluluğunu üstlenmesinin önünde hangi engel vardır? Ölülerden mi korkuluyor, yoksa ölülerin anlatacağı tarihten mi?

ERGİN DOĞRU

Bir halkı yok etmek için yalnızca insanlarını öldürmek gerekmez. Dilini susturmak, inancını kuşatmak, çocuklarını annelerinden koparmak, hafızasını parçalamak ve hayatta kalanları kendi kimliğine yabancılaştırmak da bir kıyım biçimidir. Dêrsim, bütün bunların devlet eliyle yaşandığı bir tarihin adıdır. 15 Kasım 1937…

Elazığ Buğday Meydanı’nda yalnızca Seyit Rıza ve yol arkadaşları idam edilmedi. Bir halkın tarihsel hafızası, inancı, onuru ve kendi kimliğiyle yaşama iradesi de darağacına çıkarılmak istendi. Aradan 89 yıl geçti. Ne Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerleri açıklandı ne kayıp kızların akıbeti bütünüyle aydınlatıldı ne de Dêrsim’in dağlarına, vadilerine, mağaralarına gömülen hakikat gün yüzüne çıkarıldı. Dêrsim hala ölülerini arıyor.

Bir devletin öldürdüğü insanların mezar yerlerini yaklaşık bir asır boyunca açıklamaması ne anlama gelir? Bir halkın kendi ölülerinin başında ağıt yakma, mum yakma, yas tutma hakkından mahrum bırakılması hangi hukukla, hangi vicdanla açıklanabilir? Dêrsim’de ölüm, öldürülenlerle sınırlı kalmadı. Hayatta kalanlara suskunluk, sürgün, korku ve kimliklerini saklayarak yaşama zorunluluğu miras bırakıldı. Tertele, yalnızca bir kuşağın hayatına değil, henüz doğmamış kuşakların geleceğine de müdahaleydi.

Dêrsim neden hedef seçildi?

1937-1938 Dêrsim Tertelesi’ni bir aşiret ayaklanmasına, feodal kalkışmaya ya da devlet ile yerel güçler arasında yaşanan silahlı çatışmaya indirgemek, yaşanan büyük kıyımın ideolojik ve siyasal nedenlerini görünmez kılmaktır. Dêrsim, Cumhuriyet’in kuruluş döneminde şekillenen tekçi ulus-devlet anlayışının karşısında, bütün farklılıklarıyla varlığını sürdüren bir toplumsal gerçeklikti. Kendi dili, inancı, toplumsal örgütlenmesi, kutsal mekanları, dayanışma ilişkileri ve tarihsel hafızası vardı. Dêrsim’de yaşam yalnızca aşiret ilişkileri üzerinden şekillenmiyordu. Ocaklar, pirler, rayberler, talipler, ziyaretler ve sözlü kültür, toplumsal hayatın sürekliliğini sağlayan güçlü bağlardı.

Kırmanckî ve Kurmancî konuşan, Rêya Heq inancıyla yaşamını sürdüren bu toplum, kendisine dayatılan makbul vatandaşlık kalıbına sığmıyordu. Dêrsim, egemen ideolojinin henüz kendisine benzetemediği bir toplumsal dünyaydı. Onu hedef haline getiren yalnızca merkezi otoriteye karşı direnci değil, bu otoritenin dışında da bir hayatın mümkün olduğunu gösteren tarihsel varlığıydı. Bu nedenle Dêrsim’e yönelen müdahale, bir coğrafyanın denetim altına alınmasından çok daha fazlasını ifade ediyordu. Merkezi otoritenin gözünde Dêrsim’in farklılığı, tanınması ve korunması gereken bir toplumsal zenginlik değil, ortadan kaldırılması gereken bir engeldi. Oysa bir halkın kendi diliyle konuşması, kendi inancıyla yaşaması, kendi toplumsal ilişkilerini sürdürmesi neden bir güvenlik sorunu olsun?

Bir kıyımın hukuki ve ideolojik hazırlığı

Osmanlı’nın son dönemlerinden Cumhuriyet’e uzanan merkezileşme politikaları, Dêrsim’e ilişkin hazırlanan raporlar, 1934 İskan Kanunu ve 25 Aralık 1935’te çıkarılan Tunceli Kanunu, yaşanacakların siyasal ve hukuki zeminini hazırladı. Dêrsim henüz büyük askeri harekat başlamadan önce raporların, kanunların ve güvenlik politikalarının hedefi haline getirilmişti. Adı değiştirildi. Olağanüstü yetkilerle donatılmış askeri ve idari bir yönetim kuruldu. Bölgenin toplumsal yapısını dönüştürmek üzere kapsamlı bir müdahalenin koşulları oluşturuldu. Dêrsim’in adının Tunceli olarak değiştirilmesi bile başlı başına bir hafıza müdahalesiydi. Bir coğrafyanın adını değiştirmek, kimi zaman yalnızca haritadaki bir sözcüğü değiştirmek değildir. O coğrafyanın tarihini, aidiyetini ve kendisini tanımlama hakkını da yeniden biçimlendirmektir.

Dêrsim kendi varoluşunu koruyor

Dêrsim’e yönelik askeri müdahalelerin resmi dilde “tedip” ve “tenkil” olarak adlandırılması da tesadüf değildi. Tedip, terbiye etmek; tenkil ise cezalandırmak, sindirmek anlamına geliyordu. Devletin kendi yurttaşlarıyla kurduğu ilişkinin dili buydu. Dêrsimliler eşit yurttaşlar olarak değil, terbiye edilmesi, cezalandırılması ve dönüştürülmesi gereken bir topluluk olarak görülüyordu. Dêrsim örneğinde hukuk, yurttaşı devletin sınırsız gücünden koruyan bir güvence olmaktan çıkarılarak devletin müdahalesini mümkün kılan bir araca dönüştürüldü. Kıyımın hazırlığı yalnızca askeri karargahlarda değil, raporlarda, kanun metinlerinde ve devletin karar mekanizmalarında yapıldı. Alişer’den Şahan Ağa’ya, Seyit Rıza’dan isimleri tarihin kayıtlarına geçmeyen sayısız insana kadar Dêrsim’in direnişi, bir halkın kendi varoluşunu koruma mücadelesiydi. 1937’de başlayan askeri müdahalelerin ardından Seyit Rıza ve yol arkadaşları idam edildi. Ancak asıl büyük kıyım, direnişin büyük ölçüde kırıldığı 1938 yılında gerçekleştirildi.

Hakikat yanıtlarda gizli

Köyler yakıldı. Kadınlar, çocuklar, yaşlılar öldürüldü. İnsanlar mağaralara, dağlara, ormanlara sığındı. Hayatta kalan binlerce insan doğduğu topraklardan koparılarak sürgüne gönderildi. Eğer mesele yalnızca silahlı bir ayaklanmayı bastırmak idiyse, direnişin kırılmasından sonra neden kıyım sürdürüldü? Kadınlar neden öldürüldü? Çocuklar neden ailelerinden koparıldı?

Köyler neden yakıldı, insanlar neden sürgün edildi? Dêrsim’in hakikati, biraz da bu sorulara verilmeyen yanıtlarda gizlidir.

Kızıl kıyımdan beyaz kıyıma 

Dêrsim’de yaşananları yalnızca fiziksel ölümler üzerinden değerlendirmek, kıyımın en önemli boyutlarından birini eksik bırakır. Çünkü Dêrsim’de kızıl kıyımın ardından beyaz kıyım da sürdü. Kızıl kıyım insanı fiziksel olarak ortadan kaldırmayı, beyaz kıyım ise hayatta kalan insanı kendi tarihinden, dilinden, inancından ve toplumsal köklerinden koparmayı hedefliyordu. Birincisi insanın yaşamına, ikincisi bir halkın geleceğine yönelmişti. 

Çocuklar ailelerinden koparıldı. Sürgünlerle toplumsal dayanışma ağları parçalandı. Kuşaklar arasındaki dil ve kültür aktarımı kesintiye uğradı. Dêrsim’in toplumsal yapısı, devletin kendi ideolojik hedefleri doğrultusunda yeniden biçimlendirmek istediği bir toplumsal mühendislik alanına dönüştürüldü. Kışla kültürünün, tekçi eğitim anlayışının ve asimilasyon politikalarının hedefinde yalnızca bugünün insanı değil, geleceğin kuşakları da vardı.

Bir çocuğun ana dilini konuşamaması, annesinin anlattığı hikayeleri kendi çocuklarına aktaramaması, inancını ve köklerini saklamak zorunda kalması, bu kıyımın görünmeyen yüzüdür. Çünkü dil yalnızca sözcüklerden ibaret değildir. Dil, bir halkın acıyı tarif etme, sevgiyi anlatma, doğayla ilişki kurma, ölülerinin ardından ağıt yakma ve dünyayı anlamlandırma biçimidir.

Bir dil susturulduğunda yalnızca kelimeler değil, o kelimelerin taşıdığı dünya da kaybolur. Kızıl kıyımın bilançosu ölü sayılarıyla tutulabilir. Peki beyaz kıyımın bilançosunu kim tutacak? Unutulan dilleri, koparılan kökleri, aktarılamayan hikayeleri, kaybolan ritüelleri ve kendi kimliğinden uzaklaştırılan kuşakları hangi istatistik anlatabilir?

Feodalizm bahanesi, tekçilik gerçeği

Dêrsim Tertelesi’ni feodalizme karşı yürütülen bir modernleşme hareketi olarak açıklamaya çalışan anlayış, önemli bir soruyu yanıtsız bırakıyor. Feodal ilişkiler Cumhuriyet’in yalnızca Dêrsim coğrafyasında mı vardı? Anadolu’nun başka bölgelerinde toprak ağaları, yerel güç odakları, geleneksel otorite ilişkileri yok muydu? Öyleyse neden Dêrsim’de kadınların ve çocukların yaşamlarına mal olan bir yöntem tercih edildi? Dêrsim’de hedef alınan yalnızca aşiret reislerinin otoritesi değildi. Bir toplumun kendi tarihsel varoluş biçimini sürdürme iradesiydi. Elbette Dêrsim’in toplumsal yapısı çelişkilerden, yerel güç mücadelelerinden ve eşitsizliklerden âzade değildi. Ancak bu gerçeklik, bir halkın topluca cezalandırılmasının gerekçesi olamaz.

Modernleşme, insanların yaşam hakkını ortadan kaldırmak değildir. Eğitim, bir çocuğun ana dilini unutturmak değildir.

Medeniyet, bir halkın inancını aşağılamak değildir. Cumhuriyet, yurttaşlarının bir bölümünü makbul, diğer bölümünü tehlikeli ilan etmek değildir. Eğer bir modernleşme projesi, farklı olanı yok etmeyi, zorla dönüştürmeyi ve kendisine benzetmeyi esas alıyorsa orada özgürleşmeden değil, otoriter bir toplumsal mühendislikten söz edilebilir. Dêrsim, halklar bahçesini tek renge boyamak isteyen bir zihniyetin yarattığı büyük yıkımın adıdır.

Suskunluğun da bir hafızası vardır

Dêrsim’de 1938 yalnızca anlatılanlarla değil, anlatılamayanlarla da sonraki kuşaklara aktarıldı. Katliamdan sağ kurtulanların çocuklarına anlatamadığı hikayeler vardı. Konuşmaya başladıklarında düğümlenen boğazları, yarım kalan cümleleri, korkuyla sustukları anlar vardı. Birçok aile, yaşananları çocuklarından saklayarak onları koruyabileceğini düşündü. Ancak suskunluk, hafızanın yok olması anlamına gelmedi. Korku aktarıldı. Acı aktarıldı. Yas aktarıldı. Annelerin ağıtlarında, pirlerin sözlerinde, klamlarda, şiirlerde, aile hikayelerinde ve ziyaretlerin sessizliğinde Dêrsim’in hafızası yaşamaya devam etti. Bir halkın kolektif travması, yalnızca geçmişte yaşanmış bir olayın hatırlanması değildir. O geçmişin bugünkü hayatı, kimliği, aidiyeti ve devletle kurulan ilişkiyi biçimlendirmesidir.

Bu nedenle Dêrsim’de 1938, takvim yapraklarında kalmış bir tarih değildir. 1938, bugün hala mezarı aranan bir dededir.

Akıbeti bilinmeyen bir kız çocuğudur. Ana dilinde konuşamayan bir torundur. Doğduğu köyün adını arayan bir sürgünün çocuğudur ve bütün bunların toplamı bir halkın iyileşmesine izin verilmeyen yarasıdır.

89 yıl sonra: Değişmeyen sorular

Elbette 1930’ların Türkiye’si ile bugünün Türkiye’si aynı değildir. Siyasal sistem, toplumsal ilişkiler, hukuk düzeni ve uluslararası insan hakları anlayışı değişmiştir. Ancak farklı kimliklerin eşit yurttaşlık temelinde tanınması meselesi hâlâ çözülebilmiş değildir. Kürtlerin kimlik ve ana dil talepleri, Alevilerin inanç özgürlüğü ve eşit yurttaşlık mücadelesi, cemevlerinin statüsü, kültürel haklar ve devletin farklılıklarla kurduğu ilişki bugün de Türkiye’nin temel demokratikleşme sorunları arasında yer almaktadır. Sorun, yalnızca geçmişte hangi iktidarın ne yaptığı değildir. Sorun, farklı olanı tehdit olarak gören zihniyetin ne ölçüde değiştiğidir. Bir ülkenin bütünlüğü herkesin aynı dili konuşmasıyla, aynı inanca sahip olmasıyla, aynı tarih anlatısına inanmasıyla sağlanmaz. Gerçek birlik, farklılıkların özgürce yaşayabildiği, hiçbir yurttaşın kimliği nedeniyle aşağılanmadığı, hiçbir inancın devletin makbul inanç anlayışına mahkum edilmediği bir toplumsal düzenle mümkündür.

Özrün samimiyeti adımdır

2011 yılında dönemin Başbakanı Tayyip Erdoğan’ın Dêrsim Katliamı’na ilişkin koşullu özür açıklaması, uzun yıllar boyunca resmi tarih anlatısının gölgesinde bırakılan bir hakikatin yeniden ülke gündemine taşınmasını sağladı. Dêrsim’in ölüleri hiçbir iktidarın siyasi sermayesi değildir. Dêrsim’in acısı üzerinden CHP ile hesaplaşmak, devletin Dêrsim’le hesaplaşması anlamına gelmez. İktidarlar değişebilir, devletin tarihsel sorumluluğu değişmez. Gerçek bir özür, siyasi rakibini suçlamanın değil, kendi kurumsal sorumluluğunu üstlenmenin ifadesidir. Özrün samimiyetini belirleyen ise ardından atılan adımlardır.

Türkiye’nin barış sınavı

Türkiye bugün Barış ve Demokratik Toplum Süreci’ni konuşuyor. Geçmişin ölülerini hala ailelerinden saklayan bir devlet, geleceğin barışını hangi güven üzerine kuracak? Dêrsim’in talepleri açıktır. 1937-1938 dönemine ilişkin bütün arşivlerin açılması, katliamda yaşamını yitirenlerin ve kayıpların isimlerinin açıklanması, sürgünlerin belgelenmesi, Seyit Rıza ve yol arkadaşlarının mezar yerlerinin açıklanması, devletin sorumluluğunu kabul ederek özür dilemesi ve bunun hukuki gereklerini yerine getirmesi, ana dilin, inancın, kültürel mirasın ve toplumsal hafızanın korunması…

Dêrsim’in hakikat talebi intikam talebi değildir. Adalet istemek düşmanlık değildir. Ölülerinin mezarını istemek, barışa karşı çıkmak değildir. Tam tersine, bütün bunlar gerçek bir barışın kurulabilmesi için atılması gereken adımlardır. Türkiye’nin barış sınavı, yalnızca bugün silahların susmasıyla ilgili değildir. Geçmişte susturulanların yeniden konuşabilmesi, inkar edilen kimliklerin tanınması, devletin kendi şiddetiyle yüzleşebilmesi de bu sınavın parçasıdır. Barış, devletin topluma sunduğu bir lütuf değil, toplumun hakikat, adalet ve eşitlik temelinde yeniden kurduğu ortak yaşamdır.

Ölülerden mi korkuluyor, hakikatten mi?

Bir devletin büyüklüğü, kendi tarihini ne kadar yücelttiğiyle değil, o tarihin mağdurlarına karşı ne kadar adil olabildiğiyle ölçülür. Türkiye, Dêrsim’in hakikatiyle yüzleşmeden demokratik bir gelecek kuramaz. Çünkü Dêrsim’le yüzleşmek, yalnızca geçmişte işlenmiş bir insanlık suçunun sorumluluğunu üstlenmek değil, farklılıklarla eşit ve özgür bir yaşam kurma iradesini de ortaya koymaktır. Aradan 89 yıl geçmesine rağmen Dêrsim’in hakikatiyle yüzleşmenin, devletin tarihsel sorumluluğunu üstlenmesinin önünde hangi engel vardır? Ölülerden mi korkuluyor, yoksa ölülerin anlatacağı tarihten mi? Seyit Rıza’nın mezarının açıklanması, yalnızca bir ailenin yas hakkının teslim edilmesi değildir. Devletin kendi tarihinden korkmaktan vazgeçmesidir.

Bugün Türkiye’nin önünde tarihsel bir fırsat duruyor. Ya geçmişin inkarı üzerine yeni bir gelecek kurulmaya çalışılacak ya da hakikatle yüzleşilerek gerçek bir toplumsal barışın kapısı aralanacak. Dêrsim’in ölüleri geçmişte, adalet talebi bugündedir ve Dêrsim, ölülerini aramaktan vazgeçmediği gibi, kendi kimliğiyle yaşama hakkından da vazgeçmeyecektir. Çünkü barış, yalnızca yaşayanların birbirine el uzatması değil, ölülerin de haklarının teslim edilmesidir.