- Kandil’deki ve diğer şehitliklerdeki mezarlar, şehit düşenlerin tamamını kapsamıyor: “27 bin şehidimiz var diyoruz. Şehitliklerimizde iki bin şehit var.” Munzur Diyar’ın verdiği bu sayılar komitenin kayıtlarına dayanıyor. Geriye kalanların bir bölümünün cenazesine hiç ulaşılamamış.
- Diyar, Öcalan’ın İmralı’dan gelen bazı notlarındaki sözünü de aktarıyor: “‘Keşke herkesin, hepsinin ismini tek tek ezberleyebilseydim, ezberimde tutabilseydim’ diyor. Önderlik onları hafızasında tutarak yaşatmak istediğini dile getiriyor.” Bu sözü kendileri için bir talimat olarak aldıklarını söylüyor: “Her şehidi yaşatabilmeliyiz.”
Şehit Taylan, geride 7-8 defter ve çok sayıda şiir bırakmıştı. Defterlerinden birine, günün birinde yazdıklarını düzenleyecek kişiye seslenen bir not da düşmüştü: “Ben yazıyorum. Kara düzen yazıyorum. Bunu düzeltecek arkadaş umarım bana kızmaz. Ben bu kadarını yapabilirdim. Hiç yazmayabilirdim ama bir borç olarak gördüm yazdım.”
Kandil’de görüştüğümüz Şehit Çalışmaları Komitesi üyesi Munzur Diyar, Taylan’ın günlükleri kendilerine ulaştığında bu satırlarla karşılaştığını anlatıyor. Diyar ve arkadaşları, gerillaların geride bıraktığı defterleri, mektupları, fotoğrafları ve tanıklıkları topluyor, bir bölümünü kitaplaştırmak üzere hazırlıyor. Ancak hazırlanan her çalışma okura ulaşamıyor.
‘Bizim çocuğumuzu da anlatın’
Komitenin hazırladığı televizyon programlarına ailelerden eleştiriler gelmiş. Diyar, bazı gerillaların yaşamlarının programlarda anlatıldığını, ancak yıllar önce hayatını kaybeden yakınları için benzer bir çalışma yapılmadığını söyleyen aileler olduğunu aktarıyor. “Bizim çocuklarımız da yıllardır şehittir, neden onların programları yapılmıyor” diye soruyorlarmış.
Diyar, bu eleştirilerin ardından programların hazırlanış biçimini değiştirdiklerini anlatıyor. Daha önce belirlenen isimler üzerinden çalışmalar yapılırken, yeni programda şehit düşenlerin yaşamlarını tarih sırasıyla ele almaya karar vermişler.
700 şehidin yaşamını anlattı
Bu programın önerisi, babasını hiç tanımamış genç bir gerilladan gelmiş. Babası, kendisi doğmadan altı ay önce PKK’ye katılmış. Genç, 21-22 yaşlarındayken şehit düşenlerin yaşamlarını tek tek anlatan bir program hazırlamak istediğini söylemiş. Yaklaşık on yıl boyunca bu çalışmayı sürdürmüş ve 700’e yakın şehidin yaşamını konu alan program hazırlamış.
Programda 2012’de hayatını kaybedenlerin yaşamları yılın ilk ayından başlayarak sırayla ele alınmış. Diyar, 2012 yılı tamamlandıktan sonra 2013’e geçildiğini, sonraki yıllarla devam etmeyi planladıklarını söylüyor. Böylece programı yapılacak isimleri tek tek seçmek yerine, mümkün olduğunca herkesin yaşamını anlatmayı amaçlıyorlar.
Diyar, televizyon programlarının yanı sıra radyo yayınları ve yazılı çalışmalar da hazırladıklarını belirtiyor. Ancak komitenin özellikle önem verdiği çalışma, gerillaların kendi tuttukları günlükler ve birbirleri hakkında yazdıkları anılar. Komitenin kitaplaştırmaya çalıştığı metinlerin önemli bir bölümünü bunlar oluşturuyor.
Biyografiler hazırlanıyor
Diyar, komitenin elinde kitaplaştırılabilecek yaklaşık bin 700 günlük bulunduğunu söylüyor. Bazıları 20-30 sayfadan ibaret, bunlar birden fazla şehidin günlükleriyle birlikte yayıma hazırlanıyor. Bazılarıysa tek başına birkaç cildi dolduracak uzunlukta. Taylan’ın defterleri de bu çalışmalar arasında.
Komite, 2020’den sonra şehit düşen gerillaların biyografilerini de hazırlamaya başlamış. Diyar, son planlamalarında bu çalışmayı bütün isimleri kapsayacak biçimde genişletmeyi kararlaştırdıklarını, araştırma imkanları elverdikçe her birinin yaşam öyküsünü yazmak istediklerini söylüyor.
İnternet arşivi hazırlanıyor
Günlüklerin yayımlanması ise ayrı bir emek gerektiriyor. Diyar, metinlerin doğrudan basılamadığını, okunabilir hale getirmek için düzenleme gerektiğini söylüyor. Bununla birlikte yayıma hazırlanan metinlerin basılması ayrı bir sorun. Avrupa’da bir bölümünü yayımlayabildiklerini, Türkiye’de ise bu çalışmaların önünde engeller bulunduğunu belirtiyor. Bu nedenle herkesin erişebileceği bir internet arşivi hazırlamaya başladıklarını anlatıyor. Henüz yayına açılmayan sitede kitapları ve arşivdeki diğer malzemeleri paylaşmak istiyorlar. Ancak kitapların önce basılmasını isteyen yayınevleriyle dijital erişim konusunda görüş ayrılıkları yaşandığını da aktarıyor. “Yayınevleri kitap basıp satışa sunmak isteyebilir, fakat bizim böyle bir kaygımız yok. Bizim temel amacımız halkın şehitlerini tanıması. Yayımlandıktan sonra basmak isteyen basabilir.”
Mezarı olmayanlar için anıtlar
Kandil’deki ve diğer şehitliklerdeki mezarlar, şehit düşenlerin tamamını kapsamıyor: “27 bin şehidimiz var diyoruz. Şehitliklerimizde toplasak iki bin şehit var.” Diyar’ın verdiği bu sayılar komitenin kendi kayıtlarına dayanıyor. Geriye kalanların bir bölümünün mezarları biliniyor ancak cenazeleri taşınamamış, bir bölümünün cenazesine hiç ulaşılamamış. Newala Qesaba gibi toplu mezarlara defnedilenler de var. Bu nedenle mezarı bulunmayanlar için şehitliklerde ayrı bir alan hazırlamayı planlıyorlar. Şehitliklerin projelerinde de bunun için yer ayrılmış. Bütün şehitleri simgeleyecek ortak bir anıtın çevresinde, her birinin adını ve sicil bilgilerini taşıyan küçük anıtlar oluşturmak istiyorlar. Fotoğrafı bulunanların fotoğrafları da burada yer alacak. Ancak önce kimlerin mezarının bulunduğunu, kimlerin cenazesinin hâlâ taşınabileceğini, kimlerin mezarına ise artık ulaşılamadığını belirlemeleri gerekiyor. “Alan alan kimler şehit düşmüş, ayrıştırıyoruz. Kimlerin mezarı var, kimin yok, kiminkini taşıyabiliyoruz, hepsini netleştirmeye çalışıyoruz. Sonrasında Heval Dorşîn’e yaptığımız gibi bir anıt çalışması yapacağız.”
Şehadetini değil yaşamını anlattı
Komite, Kürt Halk Önderi Abdullah Öcalan’ın şehitlere ilişkin konuşma ve değerlendirmelerini de derliyor. Diyar, bunlardan iki ciltlik bir çalışma hazırladıklarını, yeni ciltler üzerinde çalıştıklarını söylüyor. Öcalan’ın şehitlere yaklaşımını anlatırken PKK’nin henüz bir grup olarak şekillendiği Ankara yıllarına dönüyor. Öcalan’ın, mücadeleyi şehitlerle başlattığını söylüyor. Bu anlatının başlangıcında, Suruçlu üniversite öğrencisi Fevzi Aslansoy var. Öcalan’ın anlatımında mücadelenin sonraki her önemli örgütsel adımı da bir şehadetin anısıyla ilişkilendiriliyor. Haki Karer’in ardından partileşme süreci, Mahsum Korkmaz’ın ardından ordulaşma, Zîlan ve Berîtan’ın anılarıyla da özgür kadın hareketinin gelişimi bu tarihsel çizginin parçaları olarak anlatılıyor.
“Önderlik PKK’yi Şehitler Partisi olarak yönetti. İlk yıllarda aileler cenazelerin nerede olduğunu sorduğunda ‘Öldü sanmayın, PKK’de yaşıyorlar’ diyor. Önderlik baştan beri hiçbir şehidin şehadetini anlatmadı. Hep nasıl yaşadığını anlattı. Nasıl mücadele etti, mücadele tarzı neydi, ne yapmak istiyordu, bunları değerlendirdi ve onların hayalini gerçekleştirmeye çalıştı.”
Bugün değil nesiller boyu yaşatmalıyız
Diyar, Öcalan’ın İmralı’dan gelen bazı notlarındaki sözünü de aktarıyor: “‘Keşke herkesin, hepsinin ismini tek tek ezberleyebilseydim, ezberimde tutabilseydim’ diyor. Önderlik onları hafızasında tutarak yaşatmak istediğini dile getiriyor.”
Bu sözü kendileri için bir talimat olarak aldıklarını söylüyor: “Her şehidi yaşatabilmeliyiz. Bugün değil, nesiller boyu yaşatmalıyız. Onları Kürdistan’ın hafızasına yerleştirmek gerekiyor.”
Mücadele gücüne dönüştürmeliyiz
Görüşmenin sonuna geldiğimizde, son dönemde açıklanan şehadet haberlerini yeniden konuşuyoruz. Ailelerin yıllar sonra öğrendiği kayıplar, onlar için de geçmişte kalmış değil.
Diyar, bu zorlanmayı şehitlerin amaçlarını sürdürme sorumluluğuyla ilişkilendiriyor: “Acıdır bir insanı kaybetmek. Yoldaşının acısı çok derindir. Ama biz her şehadetin acısını mücadele gücüne dönüştürmeye çalışıyoruz. Onlardan aldığımız güçle amaçlarını gerçekleştirmeye çalışıyoruz.”
Bu sözleri yalnızca kendileri için söylemiyor. Başta aileler ve yakınları olmak üzere herkesin bu konuda bir rolü olduğunu düşünüyor: “‘Şehîd namirin’ sloganıyla şehitler ölümsüzleşmez. Şehitlerin ölümsüzlüğü örgütlü toplumdan, özgür toplumdan geçiyor. Bunu yarattığımız oranda şehitleri yaşatmış oluruz. Demokratik toplumu bu şehitler gerçekliğinde, Önderliğin paradigması etrafında örgütlediğimiz oranda şehitleri sahiplenmiş oluruz.”
Taziye evlerindeki ailelere
Yaklaşık iki ay önce Batman, Amed ve Şirnex’teki taziye evlerinde ailelerle konuşurken pek çok soruyla karşılaştım. Görüştüğüm anneler yıllarca neden haber alamadıklarını, çocuklarının son günlerinde neler yaşadığını, nerede ve kimlerle hayatını kaybettiğini, bir mezarının olup olmadığını merak ediyordu. Bu dosya, o taziye evlerinde, ailelerin anlattıklarından ve zihinlerinde dönüp duran sorulardan doğdu. Üç bölüm boyunca bazı soruların yanıtını, bazılarının neden hâlâ yanıtsız kaldığını anlamaya çalıştık.
Röportajın sonunda yeniden o anneleri düşünüyorum. Kandil’de dinlediklerim, taziye evlerinde karşılaştığım soruların ne kadar uzun ve zorlu bir geçmişi olduğunu gösteriyor. Bu dosyadan, ailelerin beklediği yanıtların ne kadar güç koşullarda arandığını ama o yanıtları beklemenin de duymanın da ne kadar ağır olduğunu düşünerek ayrılıyorum.
***
Özyönetimde kayda geçmeyenler
Cizre, Silopi ve Sur başta olmak üzere özyönetim dönemindeki çatışmalarda hayatını kaybedenlerin tamamına ilişkin kayıtlar hâlâ oluşturulabilmiş değil. Diyar, bu dönemde hayatını kaybedenlerin isimlerini arayan aileler olduğunu, ancak komitenin de bütün bilgilere ulaşamadığını anlatıyor. Diyar, çatışmalara katılanların hepsinin gerilla olmadığını özellikle belirtiyor. Gençlik hareketinden katılanlar, siviller, kendi mahallelerinde, evlerinde hayatını kaybeden insanlar da vardı. Komitenin bu bölgelerde doğrudan bulunmaması, kimlik ve sicil bilgilerinin toplanmasını güçleştirmiş.
“Bir arşiv düzenleyemedik. Tam olarak hakim olamadık kimler şehit düştü, kimler kaldı” diyen Diyar, sonradan yapılan çalışmalarda birçok kişinin isminin açıklandığını, bu dönemde hayatını kaybedenlere ilişkin bir internet sitesi de oluşturulduğunu söylüyor. Sitede gerillaların yanı sıra çocukların ve yaşlıların da yer aldığını aktarıyor. Ancak bütün isimler tespit edilememiş. Özellikle yıkılan binalarda ve yakılan bodrumlarda hayatını kaybedenlere dikkat çekiyor. Komitenin kendilerine ulaşan bilgiler ve başvurular üzerinden kayıtları netleştirmeye çalıştığını anlatan Diyar, buna rağmen eksik isimler bulunduğuna inandığını söylüyor.
***
Apê Hesen’in bahçesi
Kandil’deki şehitliğin bugünkü yerinin belirlenmesinde emeği olanlardan biri de Apê Hesen. Siverekli, on çocuk babası Hesen, 1979’da Hilvan-Siverek çatışmaları sırasında PKK’yle tanışmış. İki çocuğu daha sonra şehit düşmüş. Yıllarca İstanbul’da yaşamış, ardından Rusya’ya gitmiş. 56 yaşındayken PKK’ye katılmış, 2000’li yılların başında Kandil’e gelmiş. Yaşı nedeniyle daha çok gelen misafirlerle ilgilenebileceği bir yerde kalıyormuş. 2006’da yeni şehitliğin nerede kurulacağı konuşulurken bugünkü alanı önerenlerden biri olmuş. Şehitliğin burada yapılmasına karar verildiğinde de sadece yer göstermemiş, çalışmalarına da katılmış.
Diyar, Hesen’in o sırada yetmişli yaşlarında olduğunu hatırlıyor. Genç arkadaşlarıyla birlikte çalışıyor, akşam olduğunda onlara türküler söylüyormuş. Çalışanların gün içinde nasıl olduklarına, morallerine ayrıca dikkat ediyormuş. Yanında bir fotoğraf makinesi taşıyormuş. Şehitliğin yapımında çalışan gerillaların fotoğraflarını çekiyor, onlarla röportaj yapmaya çalışıyormuş. Ne düşündüklerini, ne hissettiklerini, burada geçirdikleri günleri nasıl hatırlayacaklarını soruyormuş.
“Biraz da burada çalışan insanların tarihe kalmasını istiyordu. Gerillaların duygularını alıyordu. Hiç okumamıştı ama gerçekten duyguları iyiydi. Yetmiş yıllık gazeteci gibi sorular soruyordu.”
Hesen’in şehitliğin yakınında hazırladığı bir bahçesi de varmış. Ağaçlar dikmiş, güller yetiştirmiş. Geceleri saat üçte kalkıp çiçekleri suluyormuş. Bahçenin bakımıyla kendisi ilgileniyor, şehitlikteki çiçekleri de ihmal etmiyormuş. Hesen, son yıllarında kanser tedavisi görüyormuş. Arkadaşlarına, şehit düştüğünde kendi bahçesine defnedilmek istediğini söylemiş. 2010’da şehit düştüğünde onu şehitliğe defnetmeye karar vermişler. Bir yer açmaya başlamışlar ama toprağın altından kaya çıkmış. Başka bir yer denemişler, orada da aynı şey olmuş. Birkaç kez mezar açmayı deneyip başaramayınca Hesen’in vasiyetini hatırlamışlar. Sonunda Apê Hesen’i kendi bahçesine defnetmişler. BİTTİ
