Dîroka hînduyan de hîrê destanê gird estî. Nê destanê Ramayana, Marabharata û Harîvamşa yî û nê hîrê destanî zî aîdê heremê Hîndistanê Vakurî yî. Nê destanê bi tarzê vezîn ameyî nuştiş û goreyê babete zî aîdî qehremanan î û destan ser şero rind û nêbaşan o. Ramayana bi şeklê tarzê famdayîşê helbestîya xemilnaya ameyo nuştiş û sifte nuştoxê Destanê Ramayanayî Valmîkî yeno qebulkerdiş û nameyê ci zî orjînal Aîd Kavî yo.
Heqê Valmîkî de ona zanayîşê hera çin î la merdim Valmîkî Ramayana ra şinasneno. Valmîkî nuştişê Destanê Ramayanayî V.Î seserra 6’ine dest pê kerdo û hetanî P.Î. domnayo. No destan 2400 beyît û 7 beşî ra pê yeno û 3 nushayî destanî estî û nusha wina yî;
1 - Versîyonê hînduyê rojawanî
2 - Versîyonê bengalî
3 - Versîyonê bombayî
Destanê Ramayanayî ra beşê 1 û 7’î peynî ameyî barkerdiş, destano esil mîyanê beşê 2 û 6’ine de yo. Mîyanê metnê raştî de tewr gird Homa zey Îndra yeno dîyîş, Rama zî formê Vîhsnu de yo la merdim o. Tena beşê 1 û 7’î zey Vîshnu yeno dîyîş.
Ayodhya Kanda / 2 - 17
Vîshnu: “Rama wesayîtê xo ser o, bi temaşekerdişê tevgerê şaristanî, merdim û dostê ey ke ci ra heskerdişê xo nîşan dayî resa qesra pîyê xo. Ramayana zereyê qesra muzzam û xemilnaya de meşîya. Zaf ber vîyart û daîreya qedexe ra resa.”
Çiqas mabenê Ramayana û Mahabharatayî de zanayîşê cîya zî bibî, mîyanê babeta Mahabharatayî de sanika Ramayanayî kilm zî bibo yena dayîş, heto bîn Valmîkî zaf ca de çîlekeş û keso zanayene yeno dîyîş. Edebîyata Budîstî ra aîd belgeyê kan Tapîtakayan (bi ziwanê palî ameyî nuştiş) de Destanê Ramayanayî ra behs nîno kerdiş, tena astenika Daşaratha-Cataka hûmar; 461 de domanê Qralê Baranesî yê Daşarathayî, lajê ey Rama-Pandîta, lajê ye Lakkhana û kênaya ci Sîtadan ra yena behskerdiş.
Waştê aîdê hînduyan bikerî
Peynîya cigêrayîşan V.Î. seserrê 4 û 3’î de metnê verênî yê budîstî nuştî Ramayanayî ra zanayîşî înan çin o la demo ke Valmîkî destanî viraştî baladan şuxilnayo. Budîstî nê baladan ra agahdar î no zî nîşan dano ke budîstî destanî ra haydar î.
Seba ke Destanê Ramayanayî ame waştiş ke aîdê hînduyan bêro kerdiş û Vîshnu zî homa ke gird bêro nîşandayîş, zaf hûmarî de karekterê zey îlahe û homayê mîtolojîk, Destanê Ramayanayî ra bi beşê 1 û 7’î peynî de ameyî barkerdiş. Çiqas Destanê Ramayanayî de behsê yewnanijan yeno kerdiş zî beşî ke peynî ameyî barkerdiş de vîyarenî.
Elaqayê Destanê Ramayanayî, Destanê Vedîkî reyde zî esto. Mabenê Rama û Ravanayî de şer, merdimê zanaye zey mabenê Îndra û Vrîtra de nîşan danî. Xora nameyê lajê Ravanayî, Îndraşatru Rîgveda yo û no name laqabê Vrîtrayî ra zî yew o. Mabenê Ramayana û vedayijan de girêdayeyo balkêş esto.
Bi ziwanê tewir bi tewir
Destanê Ramayanayî, Hîndistano Vaşûr de bi ziwanê tamîl, telugu û molayam yeno famdayîş, vakur de zî bi ziwanê gucurat, keşmîr û bengalî de yeno famdayîş. Heremê Hîndistanî yê Orîssa û Assamî de zî Destanê Ramayanayî zaf weş yeno zanayîş. Eynî demî de Destanê Ramayanayî welatê zey Girewa Cava, Endonezya, Malezya, Kamboçya, Tayland, Nepal, Japonya, Seylan û Mogolistanî ra zî vila bîyo. Destanê Ramayanayî goreyê ehlaqê komeleyan tewir bi tewir ameyo famdayîş.
Destanê Ramayanayî hetê Valmîkî nuştişî ra pey, hem hetê edebî hem zî hetê eserî nuştoxan ra tesîr kerdo. Zereyê înan de nuştoxê dînî zî estî. Nê nuştoxan ra yew Asuaghosha yo û bi ziwanê sanskrît nuşto û Asuaghosha esereyê xo yê Buddhaçarîta de uslê kavya şuxilnayo û no eserê xo de cuya Gotama Buddhanî ra behs keno.
Beşê Destanê Ramayanayî;
1- Bala Kanda
2- Ayodhya Kanda
3- Aranya Kanda
4- Kîshkîndha Kanda
5- Sundura Kanda
6- Yuddha Kanda
7- Uttara Kanda
Destanê Ramayanayî de kesî ke vîyarenî;
1- BRAHMA: Demê Epîkî de hîrê homa ra yew o. Destan de homa ke zaf bi pîl yeno nîşandayîş. Valmîkî ra emrê nuştişê destanî zî Brahma dano. Destan de ra ra vejîyeno werte. Hetanî Rama, Ravana nêkişo, xo zaf nîşan nêdano.
2- ÎNDRA: Tewr pîl homayê vedajin o û destan de zî tewr pîl homa yo. Destan de hetkarîya Rama keno.
3- MANU: Verênanê nifşê merdiman o, demo ke dinyayan çin benî, manuyan ra rayberî keno.
4- NAGAYIJAN: Homayê marî, zey rîyê merdim û boçê marî yenî fikrîyayîş. Dinyaya cêr Patala de cuyenî û cenîya înan zaf bi weşik î.
5- NARADA: Keso ke Valmîkî ra qise keno û mabenê homayan de karê mîyankarî keno.
6- VÎŞVAKARMAN: Manaya nameyê ci, her çik kenî yo. Homayan ra çek û wesayîtan ra virazeno.
7- KÎNNARA: Nêm merdimî, cinawirê esmanî.
8- RAMBHA: Peynîya coşa okyanusan kênaya perî ya weşik vejîyenî yî.