Nê merdimê winayinî dinya de zaf tayn î. Çimkî çiyo ke nê merdimî kenî her kes nêşkeno bikero. Nê merdimê winayinî raya (rayîrê) tarîxî vurinenî, tarîxî newe ra nûsenî. Famkerdişê Mandelaye famkerdişê raştiya xo yoNelson Mandela, yanê zey ke eşîrê (qabîle) ey, ci rê vanê “Madîbo” merdimo winayinî ma 5’ê Kanûne de Madîboye vinî kerd. La no vinîkerdiş tenya hetê fîzîkî de yo. Çimkî ey qandê merdimatî zaf çî kerdî û o do kerdişanê xo ya tim û tim merdiman mîyan de bicuyo. Ez wazena ke wa şarê ma merdimê wina qandê merdimatî zaf muhîm o bisilasnê. 

Silasnayîşê Mandelaye silasnayîşê xo yo, fahm kerdişê Mandelaye fahmkerdişê raştiya xo yo. Gerek ma cuyayîşê ey xo rê sey finak bigirî. Nelson Mandela 18’ê Temmuze 1918 de, dewa Mveza ya ke girêdayê mintiqaya Transkeî ya de ame dinya. Eşîrê Tembu ra yo. Mandela lajê keyeyê liderê na eşîr ra yo. Zanîngehê Fort Hare û Witwatersrand de perwerdeya hiqûqî vîneno. Serra 1942 de beno sifteyîn pawitoxo sîyayan ê welatî. 1944 di beşdarê ANCe (Kongreya Netew a Afrîqa) beno. 

ANC 1923 de ameya sazkerdiş. Armancê ANCe, welatê  Afrîkayo Vaşûrî de destê rejîmê Aportheid ra heqanê sîyayan girotiş bi. Afrîkayo Vaşûrî de nijadperestî estbî, merdimê sipî û sîyaye seyyewbînan nêbî. Welat de merdimê sipî zaf tay bî, sîyayî înan ra veşî bi. La dewlete destê sipîyan de bi û sîyayan ra neheqî kerdê. Mesela weçînayiş de reya sîyayan çinêbî. Hetê aborî de zî heme çi destê înan de bi. Wateya rejîmê Aportheîd zî no yo.


ANC yena qedexekerdiş

Têkoşînê ma bêlejkerî nêşkeno dewam bikeroYanê, hetê sîyasî û aborî de sipîye sîyayan ra gird ameyê vinayîş. Rejîmê Aportheîdî serra 1948 de hetê “Partî Netewî ra bena fermî. ANC wazena têkoşînê xo bi raya demokratîk bido. La Aportheîd 1960 de ANC qedexe kena. Qedexekerdişê ANCe heta serra 1990 dewam keno. Kiştê ra ANC yena qedexekerdiş û kiştê bînî ra zî hêrişê ke sîyayan sero estbi, vêşî benî. Eynî serra qedexekerdişê ANCe de, polîsê Aportheîdî hêrişê çalakîya demokratîk a sîyayan kenî û na hêrişî de bi desan gede, cenî û merdimî yenî qetilkerdiş. Bade nê hêrişanê winayinan sero Mandela vano: “Têkoşînê ma bêlejkerî nêşkeno dewam bikero.” 

Na qiseya ey bade 30 serran raştîya xo dana îspatkerdiş. Qandê wa têkoşîn dewam bikero, baskê lejkeriyê ANCe, MKî (Umkhanto we sizwe) saz keno. Mandela nê serran de şino Cezayîr û uca de perwedeya lejkerî vîneno. Wexto ki Cezayîr ra ageyreno yeno tebaxa 1962 de yeno tepiştiş û 5 serrî cezayê zindanî danê ci. Wexto ke Mandela zindanî de yo, ANC û MK rê operasyonî yenî kerdiş. Nêy operasyonan dea tayn belgeyî zî kewenî destê Apartheîdî. Gorey nêy belgeyan Mandela rê dawa akênî. Mandela na dawa de “Çalakîyê lejkerî rêxistinkerdîş”î ra “cezaya zindanî ya heta peynîya emrî” gêno. Cezagirotiş omîdê (hêvî) Mandelaye nêqedêneno. Çimkî bawerîya ey bi azadî zaf yeno û hêvîya ey gird keno û vano: 


“Têkoşîn cuyayişê min o” 

27 serre zîndanî de maneno. Nê 27 serran de tim û tim têkoşînê xo ra dewam keno û omîdê xo yê azadî vinî nêkeno. O ke bêomîd bo nêşkeno têkoşîn bido. 27 serre kes nêşkeno zîndan de bimano. Ma veradê 27 serre, yew serre mîyan de merdim beno xînt. Zîndano ke Mandela tede mend, cayeke zaf xirab bi. Têkoşînê Mandela û ANCeHer kesî nêşkîyayê uca de bimanaynê. No zîndan Gravê Robbenî de bi. Mandela zîndanê Grava Robbenî de tim û tim meseleya sîyayan ser de fikiryayo. Embazê ey gardiyanan de qet qisey nêkerdê, la o ey bi qerdîyanan de qise keno û nê wextî mîyan de ziwan û tarîxê înan mûseno. Wazeno ‘Afrîkaner’ a (Merdimê ke Ewropaye ra ameyê Afrîkayo Vaşûrî dagir kerdî ra vanê Afrîkaner) weş bişinasno û goreya ci stratejiya Têkoşînê Azadî bivirazo. Têkoşînê Mandela û ANCe, Apartheîdî neçarê muzakerayan kena. Apartheîd, Mandelaye reyde raya sifte pêvînayîşê nimite kena. Çend serre nê pêvînayîşê nimiteyin (veşartî) dewam kenî. 


“Xelata Aştî yê Nobelî”

Serra 1990 de vêrenî muzakereyanê fermîye. O wext serekê Dewleta F.W. de Klerk o. Bi qerarê F.W. de Klerkîya 2’ê Sibate 1990 de qedexekerdişê ANCe werzeno û Mandela û giroteyê sîyasîye pêro yenî veradayîş. Mandela 1993 de F.W. de Klerkîya pîya “Xelata Aştî yê Nobelî” gêno. 1994 de cara sifteyîn weçînayîşê demokratîk virazênê. Nê weçînayîşî de raya sifteyîn merdimo ke sîya qandê Serekê Dewlete yeno weçînayîş. 1999 de wezîfeya Serekê Dewletî veradano. 2004 de zî destanê xo karê komî ra anceno. 


 NAVENDA XEBERAN