Goreyê raporê UNESCO ra dinya de nêzdîyê 6500 ziwanî estê. Ê ziwanan ra tena 300 ziwanî fermîyet de ameyê qabulkerdiş. Onca goreyê raporî ra pêroyîya Dinyaye de wazîyetê 3500 ziwanan rind nîyo. Goreyê cigêrayîşan ra Tirkîya de zî ziwan yan zî zaravayî estê. Mîyanê înan de zî wazîyetê 18 ziwanan rind nîyo.


Asîmîlasyon temaşe kenî

Zarawaya kurdî zazakî zî mîyanê ê 18 ziwanan de ya. Eke zazakî nêra pawitiş a zî sey ziwananê bînan helîyena û qedîyena. Polîtîkayê asîmîlasyonî zazakî ser o dewam kenê. Hema zî mekteban de gedeyê ma tirkî musenê û heme kes zî na bêwicdanî û asîmîlasyon temaşe keno.

Seserra peynî de bondorê dewlete de di tewir hegemonya estê. Jenosîd û etnosîd. Jenosîd, seke netewa ermenîyan ser de ma dî, estişê yew netewe bin ra wedartiş o, yanî qirkerdiş o. Etnosîd zî kultir û ziwanê netewêk mîyanî ra wedartiş o. Şarê kurd, nê herdi hegemonyayan ra barê xo girewto. Kurdî, se serre ra nata seba estbîyayîşê xo qir benê û ziwan û kulturê înan raştê asîmîlasyonî ameyê.


Polîtîkaya dewlet

Na yew polîtîkaya dewlet a. Arşîv û raporanê dewlete de na raştî qeydkerde ya. Dewlete bi polîtîkayê etnosîtî, nêverdaya wa şarê kurd kultir û ziwanê xo aver bero. Dewlete bi na polîtîka waşta ke şarê kurd mîyanê nasmaneyê tirkan de bihelîno. Na polîtîka bi metodanê îdeolojîk û bi zordarî ramîyaya. 

Ma çend finekan bidî. Nameyê mintiqa û hereman bîyê tirkî, ê ke kurdî qisey kerdî cezayê pereyan dîyayê înan, ê ke ziwanê û kultirê kurdan ser ro xebitîyayî erzîyeyî zîndanan û zaf zilm dîyê. 

Her çî bi na polîtîkayê dewlete ra beste yo.Seba nê zî dewlete hem jenosîd hem etnosîd kurdan ser de daya ramitiş û waşta ke kultir û estbîyayîşê kurdan mîyanî ra wedarîya.


Bi destê Melayê Xaseyî 

ameyo nuştiş

Dîyalekta kirmanckî/zazakî Kurdistano Vakurî de yena qisey kerdene.

Hem hetê wendişî hem zî hetê nuştişî ra goreyê dîyalekta Vakurî ya bîn (kurmancî) averşîyaye nîya. Ma berhem û nuşteyanê kirmanckî û kurmancî têvernî, ma rewşa kirmanckî hîna baş vînenê. Heya peynîya seserra newêsinî kirmanckî nuşte û kitabî çin bî. Serra 1898’î de mewlîdê kirdkî bi destê Melayê Xaseyî ameyo nuştiş.

No kirmanckî de berhemo tewr verên o. Heya peynîya seserra vîstin zî tayê xebatî bîyê la nê xebatê kêm î. Nê xebatanê erjayeyan ra pey nika weşanxaneyê kirmanckî estê û roje bi roje kitab û xebatî zî zêdîyenê.

Embazê zîndanî zî xebat û kitabê erjayeyê nuştê. Kirmanckî de wendiş û nuştiş rê vera-vera eleqa zêdîyeno. Perwerdeyê ziwanî bi taybetî seba zaravaya kirmanckî zaf muhîm o. Merdimî ke bi ziwanê xo perwerde nêvînî, ziwan û raştîya xo ra dûrî kewenê.

No problem zî ziwanê rê nêbaldarî vejîyeno raşte. Têkoşina kurdanî asîmilasyon û înkarkerdiş şikita û yew hişyarî û zanyarî viraşta.

Dewlete hinî nêşkena kurdan tirk biko. Ziwanê ma esto û bi nê ziwanî cuya xo xemilnenê.  Dewlete biwazo, nêwazo mecbur manena ke no rewş qebul bikera. Beno ke no qebulkerdiş biney zehmet beno. Dewlete ganî bizano ke yew ziwan înkarkerdiş xo înkarkerdiş o. Ewro înkar û asîmîlasyon eyb ê, heta sucdarîyê tewr pîlî yê. Dewleta tirkan ne înkar kena ne zî qebul kena, mîyan de verdena. No yew tarzê dewlet o.

Dewlete hem ma ra vergîyan gêna hem zî vana ziwanê xo mektebanê taybetan de bimusî. Eke dewlete ma ra vergî gêna, o wext ganî mecbur ziwanê dayike de perwerde bido. Eke vana ney wa ma ra vergî megêro, zengînîya ser û bin erdî ke ders nayê ser wa têpiya bido hetê huqiqî ra verê mektebab abikero, o wext ma bi xo mekteban akenê û perwerde danê.


Ma hinî yew ziwanêko bîn û xerîbî de perwerde nêwazenê

Ma hinî yew ziwanêko bîn û xerîbî de perwerde nêwazenê, ma ziwanê xo de perwerde wazenê. Ganî ma qey bi pereyan ziwanê xo bimusî! Ma ganî her wext perwerdeyê ziwanê xo biwaze û muhîmîya ziwanê xo bizanê.

Ziwan, fikr, exlaq û hîsê yew netewe yo. Ziwan çiqas aver şêro, hende zî cuye aver şina. Dewlete pêro Kurdistan de polîtîkayanê lêşinan kena labelê şaristanê kirmancan de polîtîkayê înan ê taybetî estê. Dewlete şarê Çewlîgî ra vana şima kurd nîyê, şima zaza yî. Na polîtîkaya xo hem dezgayanê xo de hem zî zaningeh ser ro ramnena. Kirmanckî, mîyanê qican û ciwanan de zaf kêmî qisey bena çunke komunîkasyon, medya, nuştiş û qiseykerdişê rojeyên her çî bi tirkî yo. Ver cû asîmîlasyon eşkera bi la nika bi nê polîtîkayan nimite yo. Şaredarîya AKP û dezgeyê înan vanê ma zaza yê la hema heya ewro qet yew xebata înan serê kultir û ziwanî çin a. Xebatê KURDÎ DER û TZP a AMED de êdî xebatê kirmanckîye, bi Meclîsê

Kirmanckî standart bena. Şarê ma yê kirmanckî êdî zaf weş eleqe danê xebatanê kirmanckîye. Seba averberdişê ziwanî ma wazenê êdî pêroyina heremê kirmancan de yew hişyarî û baldarî bivirazîyo. Nika kirmanckî de kursê dewam kene û taybetê wendekarê zanîngehî eleqayeke gird nişan danî. Do bine banê Kurdî-DER a Amed de sifteyin seba domanan, resayişê mamosteyê yê verdibistanê bêro akerdiş. Ma wazenê domanî ma zî hêdî-hêdî bi kurdî mîraz bibê. 

Nê xebatan ra teber, yew grûba meteryalî ya kirmanckî zî esta. Hetanê na grub her hewte yew kitabî dîyar kerd, wend û peynî zî derheqê nê kitaban de note nuşte. Ma nê grûbe kirmanckî ra zaf hêvîdar î ke înan do xebatanê başan bikerî. Ma Meclîsê Kirmanckî xebatanê xo yê kultirî, edebî, tarîx û ziwanî roj bi roj hîna xurt bikerê û aver berê.


Seba çareserîyê çend vernîyazê


1 -Ferhengake amey viraştiş de çekûyê sîyasî, îlmî û weşîyê kêmî yî, no ser zî ganî bi herakerdişî nê ferhengan de ferhengeke profesyonelî bêro viraştiş.

2 -Kirmanckî de taybetê babete gramerî de seba standartkerdişî xebateke profesyonel bêro viraştiş.

3 -Hewna seba raştnuştişê kirmanckîye, goreyê heraman de çekuyê raşt bêro şuxulnayîş.

4 -Sîyasetmedarê kurdî bi ziwanê dayikê xo de qise bikerî.

5 -Averşîyîşê vîrdozî û hişmendîya kirmanckîye kovareke persfektîfê bêro vetiş.

6 -Hewna heme hereman ra xîtapkerdişî rê rojnameyê kultir û ziwanî bêro vetiş.

7 -Pêroyina hereman de xebatê folklorî bêro kerdiş.

8 -Dibistanê Azad de pola kirmanckî bêro akerdiş û meteryalê bêrê hadrekerdiş.

9 -Seba verdibistan û kreşan mamosteyê kirmanckîye bêrê resnayiş û meteryalê înan bêrê hadrekerdiş.

10 -Nika ra pey pirtûkê kirmanckî û kurmancî hetê komîsyonan ra bêrê hadrekerdiş.

11 -Seba domananê kirmancan televîzyonan de têkilî bêrê ronayiş û fîlmê qartoon bêrê hadrekerdiş.

12 -Meteryalê astê kirmanckîye bêrê hadrekerdişê (Asta destpêk, yewin, diyine, hîrêyine û mamostetîyê)

13 -Pola mamostetîya kurmanckîye de derse kirmanckî hîna bêro zaf kerdiş ke mamosteyan weş kirmanckî bizanî û weş qise bikerî, eynî demî de mamosteyê kirmanckî zî bi baldarî kurmancîye bimusî.



LÊL AMED