Cenî mabedê civakî, wijdanê însanîyetî ye. Goreyê tarîxî însan bi destê cenîyan de bi însan. İlmê sifte, zanayişê sifte, tibê sifte hetê cenîyan keşif bi. Cenî tenya domanan ra pîya ciwîyayişî zî welidîyenê. Prensîbê erjê însanîyetî hetê cenîyan ronîyay û amey seveknayen. Cenîyan sifte qomî dormeyê xo de are kerdî û bi hezaran serran yew ca de tepiştî. 

La bi hezaran serrîyo cenî bê ilmî, bê ziwanî, bê heqî amey ternayiş û civakî ra amey tecrîdkerdiş. Çi nêheqî û heqaretî esto cenîyan rê ferz bi. Nika reyna 25ê Mijdarî yo. Her kes behsê şîdetê vera cenîyan keno. Çi heyf ke serra ravêrdî de zî ma reyna behsê na şerm û sûcê însanîye kenê. La cenîyan vera şîdetî pêrokîn cayî açarnay cayê xoverdayişî. Kurdistan ra heta Hîndîstan, Amerîkaya Latîn ra heta Polonya, Bangladeş ra heta Fransa cenî vera serdestîya camêrd û dewletan de vindîyay. Çike çi heyf ke şîdeta vera cenîyan tenya bi tayî welatan ra bi sînor nîya, unîversal a. Tayî parzemînan de cenîyan meterîsan de cayê xo girot û vera dişmenanê civakî day piro. Gege vera panzeran xo kerdî mertal, gege vera polîsan bî barîqat, gege jû bi jû resyay pê û bî zey laserî û herikyay û sîstema serdest ke cenîyan zey kole hesibnena rê vatî ’Bes o!’  

Xêlê cayan de tekoşînê cenîyan netîce da û dişmenanê xo rê peyser gam day eştiş. La hona rayîra cenîyan zaf dûrûderg a. Çike hona zî xêlê welatî bi qanûnanê cinsîyetperwerî, bi qanûnanê şerîat û bi zihnîyeta serdest yenê îdarekerdiş. Enê çend nimûneyî dê tespîtanê cor hona zelal û rind bidê fehmkerdiş:  

Tirkîye de jû keyneka bi nameyê Irmak Kûpal a 4 serrî raştê tecawuz amê û dima ra zî amê kiştiş. Rojanê ravêrdî de jû pêşnûmeya qanûna ke îstismarê cinsî yê domanan, bi vatenê bîn ya ke tecawuz meşrû kena amê rojdemê Meclîsê Tirkîye. Rîwalê hêrs û nêrazîbîyayişanê cenîyan seba nika no peşnûme ame cemidnayiş. Ser na babedî hewce nêkeno ke kes behsê polîtîkayanê bîn yê hikûmetî bikero. 11 aşmanê peynî de zî Tirkîye de camêrdê ke hikûmet ra îlham gênê 272 cenîyan qetil kerdî. 

Erebîstana Siûdî de hona zî cenî nêşkenê bixebtê û bê destûrê merde, bira ya zî lajê xo nêşkenê serpirodayişeke bikerê, şirê seyahat û derheqê xo de qerareke bide. Çike dezgehê fermî yê dewlet nayî qebûl nîkenê.  Perû de aşma Tebaxe de jû ceniya maya 6 domanan, rîwalo ke sîr dekerd werdişî mîyan hetê merdeyê ci amê kiştiş. Arjantîn de 30 seatan ra reynî cenîyeke yena kiştiş. Tenya 5 aşmanê 2016î de 275 cenî amey kiştiş. 

Polonya de hikûmet aşma Elûle de waşt bi jû qanûne heqê kurtajî qedexe bikero û cezayê tepiştişî bido. Dûştê nayî de cenî pêrokîn welatî de weriştî payan ser û hikûmet na pêşnûme peyser ant. Zey enê nimûneyan pêrokîn dinya de dişmenîya cenîyan xo da ver. Kes şeno her welatekî ra bi desan nimûneyê binlingkerdişê heqanê cenîyan bido. La vera qanûn û zihnîyetê faşîst cenî zî bêveng nêmendî, quwetê xo kerdî jû û qîr kerdî. 

Nika Tirkîye de talokeyeke bîn esto. Hikûmeta AKP ya ke 2002 de amê ser hukmî hewl dana ke rejîmeke şerîatî rono û seba nayî zî rolê cenî û camêrdan kena ciya. Erdogan çiwext ke fekê xo akero vano “çi karê cenîyan sîyasetî de, karî de, meydanî de esto. Wa şiro keyeyê xo de xîzmetê merdeyê xo bikero û domananê xo pîl bikerê.” Cok ra kiştiş, tecawuzkerdiş, pirodayiş û gonîrijnayiş Tirkîye de hendayî rehet o. Jew domano ke seba veyşano nan tirito, ci rê bi desan serrî ceza yeno dayiş, jew sîyasetmedaro ke behsê azadî kerdo cezayê muebbet yeno waşten. La kesê ke tecawuzê cenîyan kenê, danê piro û kişenê bêceza manenê. Cok ra him Tirkîye de him zî pêrokîn dinya de şîdet û kiştişê cenîyan netîceyê polîtîkayanê a dewletî de benê. Herzewbîn bingeyê mîlîtarîzm, herb, kiştiş û şîdetî de zî na zihnîyet esta. Mavêna îşgalkerdişê yew cayî û destdergîya jû cenî de qe ferq çîno. Cewherê ci de îşgalkerdiş, kolekerdiş û hikumkerdiş esto. Vera nayî de tenya yew raya ma cenîyan esta, a zî xo rêxistinkerdiş, xopawitiş û berzkerdişê tekoşîna serbestî yo. Heqîqeta cenîyan zî na ya. Endî cenî bi ilmê newî, bi reng û zanayişeke newî ciwîyayişî newede ra înşa kenê. Endî dûştê camêrd û dewletanê serdest de cenîye curetkarî estê.