- Tekerlekli sandalyesindeki Michael'ın kafasının arkasında görünen USB bağlantılı adaptör, bir beyin-bilgisayar arayüzünün (BCI) parçası. Sistem, hareketleri kontrol eden motor korteks sinyallerini 256 küçük elektrotla işliyor. Uzman Simon Jacob, bu mikro sensörlerin tek bir sinir hücresinin elektriksel parlamalarını bile algılayabilecek kadar küçük olduğunu belirtiyor.
- Avrupa'da zihinsel mahremiyetin gelecekte nasıl korunacağı hâlâ tartışılıyor. BM güncel bir raporunda risklere karşı uyarıyor. Nöroetik uzmanı Ienca da teknolojik gelişmelerin koruma boşluklarını görünür kılabileceğini hatırlatıyor: "Düşüncelerimiz ve zihinsel süreçlerimiz, devletlerin veya şirketlerin çok katı koşullar olmaksızın erişebileceği bir başka kaynağa dönüşmemeli."
Katharina Bruns* - Çeviri: Yeni Özgür Politika
Uzun süre bilim kurgu gibi görünen şey artık gerçek oldu: Beyindeki çipler, felçli insanların bilgisayarları düşünceleriyle yönetmelerine yardımcı oluyor. Araştırmacılar yeni tedaviler umuyor, etik uzmanları risklere karşı uyarıyor.
26 yaşındaki Michael Mehringer, Münih Teknik Üniversitesi Klinik'inin bir laboratuvarında tekerlekli sandalyesinde oturuyor. Kafasının arkasından bir USB bağlantısı görünüyor. Bu adaptör, Michael'a uzun süredir sahip olmadığı bir şeyi geri vermeyi amaçlıyor: bağımsızlık.
"On yıldır adeta kendi bedenimde az çok hapsolmuş durumdayım" diyerek durumunu anlatıyor genç adam. Michael 16 yaşındayken bir motosiklet kazasında o kadar ağır yaralandı ki o günden beri boyundan aşağısı tamamen felçli ve ebeveynlerinin yardımına bağımlı.
Geçen yıl Münih Teknik Üniversitesi'nin bir çalışmasını fark ettiğinde içinde bir umut filizleniyor: biraz özgürlük umudu. Çalışma kapsamında karmaşık bir ameliyatla beynine elektrot çipleri yerleştiriliyor. Böylece Michael için uzun ve meşakkatli bir yol başlıyor, yine de bugün şöyle diyor: "Bu adımı attığım için mutluyum."
İnsan ile makine arasındaki bağlantı
Michael'ın kafasının arkasındaki adaptör, beyin-bilgisayar arayüzü (BCI) adı verilen bir sistemin parçası. Beyin ile bilgisayar arasındaki arayüz, Michael'ın motor korteksinden – yani hareketleri kontrol eden beyin bölgesinden – gelen sinyalleri 256 küçük elektrottan işliyor.
"O kadar küçükler ki her bir mikro sensör, tek bir sinir hücresinin elektriksel parlamalarını algılayabiliyor" diye açıklıyor Simon Jacob. Jacob, Münih Teknik Üniversitesi Nöroşirürji bölümünde yapay zeka ve robotik çalışma grubunun başkanı ve ARD'nin "Kafadaki çip. Beyin implantları tıbbı nasıl değiştiriyor" adlı bilim belgeselinde konuşuyor.
Bu sinyaller daha sonra USB bağlantısı üzerinden bir bilgisayara aktarılıyor. Araştırmacılar, bu amaçla geliştirilmiş özel bir yapay zeka yardımıyla sinir uyarılarını çözmeye çalışıyor. "Yapay zeka bu örüntüyü öğreniyor. Yani beyinde bir elektriksel sinyal gördüğünde Michael'ın o sırada ne düşündüğünü öngörebiliyor" diyerek sistemi anlatıyor Jacob.
Düşünceyle robot kol yönetmek
Zamanla bilgisayarın, Michael'ın motor korteksinden gelen uyarıları yorumlamayı ve hareketlere dönüştürmeyi öğrenmesi amaçlanıyor. Hedef: Michael'ın gelecekte yalnızca düşünceleriyle bir robot kolu yönetebilmesi.
Jacob, Michael gibi insanların katılımıyla temel araştırmaya belirleyici bir katkı sağlayacağına inanıyor: "Bu, bugüne kadar elimizde bir çözüm olmayan pek çok hastalık için geleceğin teknolojisi."
Beyin-bilgisayar arayüzleri henüz gelişimlerinin başında. Ama bilim kurgu gibi görünen şey çoktan gerçek oldu ve teknoloji hızla gelişiyor. Freiburg merkezli CorTec şirketi, yalnızca sinyal okuyabilen değil, beyne sinyal de gönderebilen ve böylece sinir hücrelerini uyarabilen bir implant geliştirdi.
"Beyni, inme bölgesinde daha öğrenme kapasitesine sahip hâle getiriyoruz, böylece fizyoterapi daha iyi sonuç veriyor" diye açıklıyor kurucu ortaklardan Martin Schüttler. İlk testler umut verici. ABD'de 2025'te bir çalışmada CorTec BCI implante edilen bir inme hastası, felçli kolunu yeniden hareket ettirebildi.
Beyin çiplerinde “seri üretim” hedefi
Bu çığır açan gelişmeler umut veriyor. Ancak nöroteknolojinin olanakları çoktan yalnızca bilimsel çerçevede fark edilmiyor. Elon Musk'ın Neuralink şirketi, beyin çiplerini uzun vadede seri üretime geçirmeyi ve Bloomberg'e göre 2031'den itibaren yılda 20.000 implantasyon gerçekleştirmeyi planlıyor. Musk'ın vizyonu: insan ile yapay zekanın birleşmesi.
Ancak Neuralink henüz ABD sağlık makamlarından ruhsat almış değil. Çin'de geliştirilen bir BCI ise ticari kullanım için resmen onaylandı. İmplantın, felçlilerin bir dış iskelet – bir tür giyilebilir destek – aracılığıyla elini hareket ettirmesine yardımcı olması amaçlanıyor.
Nörolog Jacob, mevcut gelişme ivmesini öncelikle yapay zekadaki ilerlemelere bağlıyor: "Gerçekten gördüğümüz çok büyük değişim, yazılımda, yani yapay zekadaydı." Yapay zeka, büyük veri yığınlarından anlamlı örüntüler çıkarmayı giderek daha iyi öğreniyor.
2023'te – Osaka Üniversitesi ve Berkeley Üniversitesi'nin çalışmaları gösteriyor – araştırmacılar yapay zeka yardımıyla beyin verilerinden görüntüleri ve müziği kısmen yeniden oluşturmayı başardı. Stanford Üniversitesi araştırmacıları son olarak bir deneyde felçli hastaların içsel monologlarını kısmen çözmeyi bile başardı. İstenmeyen düşünce okumayı önlemek için sistem yalnızca zihinsel bir şifreye tepki verdi.
Zihin okuma ve manipülasyon riski
Bu düşünce okuma denemesi, artık iletişim kuramayan insanlara yardımcı olabilir. Ama aynı zamanda soruları da gündeme getiriyor: Düşüncelerimiz gerçekte ne kadar özgür? Hamburg Üniversitesi'nde bilgi teknolojileri etiği profesörü olan Judith Simon, "Bir yandan okuyabildiğim, diğer yandan da doğal olarak manipüle edebildiğim anda, zihinsel mahremiyet gibi konularda kötüye kullanım için de devasa bir alan doğuyor" diyor.
Nöroetik uzmanı Marcello Ienca, Münih Teknik Üniversitesi Tıp ve Teknoloji Etiği Enstitüsü'nde profesör. Şu anda daha büyük riski implante edilen çiplerde değil, günlük hayata yönelik nöroteknolojilerde görüyor: örneğin beyin sinyallerini ölçebilen alın bantları veya başlıklar gibi giyilebilir cihazlar. Bunlar eğitimde veya iş hayatında önem kazanabilir: "Örneğin nöral veriler dikkat, yorgunluk veya stres ölçümü için kullanılırsa, çalışanların bu tür sistemleri gerçekten özgürce reddedip reddedemeyeceği sorusu hemen ortaya çıkıyor" diyor Ienca.
Şu anda sağlıklı insanlarda genel zekayı kanıtlanabilir biçimde artırabilen beyin implantları henüz yok. Ancak Ienca'ya göre teknolojiler bir gün bilişsel avantajlar sağlayacak hâle gelirse bir adalet sorusu ortaya çıkar: "Buna kimin erişimi var? Bilişsel yeteneklerin giderek satın alınabilir biçimde iyileştirilebildiği bir toplum, mevcut toplumsal eşitsizlikleri güçlendirebilir."
Düşüncelerimizi kim koruyor?
Bu senaryoların bir kısmı henüz teorik. Yine de bugünden şu soruyu sormamız gerekiyor: "Ölçülen verileri nasıl koruyoruz, yani bunlara kimin erişimi var ve bunlarla ne yapılıyor" diyor nörolog Jacob. "Bu teknolojileri engellememeliyiz, etik açıdan sorumlu biçimde geliştirmeliyiz."
Gelişme zaten yaşanacak, bu yüzden "olan bitenle yüzleşmemiz gerekiyor" diyor ve AB Komisyonu'na yapay zeka konularında bilimsel danışmanlık yapan Simon. "Ama bu bizi bu tür şeylerin akıllıca nasıl düzenlenebileceğini düşünme sorumluluğundan kurtarmıyor." Zihinsel mahremiyetimiz korunmalı: "Düşüncelerin özgür olduğu boşuna söylenmiyor."
Şili, beyin verilerini anayasada koruyor
Şili devleti, beyin verileri için koruma haklarını çoktan anayasasına yerleştirdi. Avrupa'da ise zihinsel mahremiyetin gelecekte nasıl korunacağı hâlâ tartışılıyor. BM güncel bir raporunda risklere karşı uyarıyor. Nöroetik uzmanı Ienca da teknolojik gelişmelerin koruma boşluklarını görünür kılabileceğini hatırlatıyor: "Düşüncelerimiz ve zihinsel süreçlerimiz, devletlerin veya şirketlerin çok katı koşullar olmaksızın erişebileceği bir başka kaynağa dönüşmemeli."
Michael Mehringer örneğinde tartışma farklı bir boyutta. Münih Teknik Üniversitesi'ndeki araştırmacıların ona yardım edebilmek için kafasında neler olup bittiğini bilmeleri gerekiyor. Ve gerçekten de: Aylar süren eğitimin ardından Michael şaşırtıcı bir şey başarıyor. Yalnızca düşünceleriyle ekrandaki bir imleci ve kısa süre sonra sanal bir eli bile hareket ettiriyor. "Böyle bir şey işe yaradığında insan doğal olarak çok seviniyor" diyor Michael. Onun gibi insanlar için bu yeni teknoloji bugünden bile esas olarak tek bir şey anlamına geliyor: daha fazla özgürlük umudu. "Yeniden yüzde 100 bağımsızlığa kavuşmak ve aileme yük olmaktan kurtulmak, hayalim bu olurdu."
* Katharina Bruns, Alman kamu yayıncısı ARD bünyesinde görev yapan editör, gazeteci ve moderatördür.
Kaynak: Tagesschau
Kaynak link: www.tagesschau.de/wissen/computer-chip-gehirn-100.html
***
Elon Musk ve Neuralink: Avantaj mı, risk mi?
Spekülatif hisselerle katlanan devasa “serveti” nedeniyle küresel gelir adaletsizliğinin ve kontrolsüz milyarder gücünün en uç örneği olan Amerikalı Elon Musk, tartışmalardaki yerini koruyor. Ancak üretmekten ziyade paradan para kazanan bu yapı ve milyarderin adımları, "İnsanlığın hizmetinde mi?" sorusunu her geçen gün daha yüksek sesle sorduruyor. Bu tartışmaların odağında yer alan en çarpıcı girişim ise Musk’ın sekiz nörolog ile birlikte kurduğu nöroteknoloji şirketi Neuralink.
"Gelecek garip olacak"
Neuralink, yıllardır insan saçından daha ince ipliklere bağlı bin ila 3 bin arasında elektrot içeren, kablosuz çalışan ve bir cerrahi robot yardımıyla beyin korteksine bağlanan "beyin-bilgisayar arayüzü" (BCI) mikroçipleri üzerinde çalışıyor. Şirketin "Telepati" adını verdiği ilk cihazı; felçli ve uzuvlarını kullanma yeteneğini kaybeden bireylerin telefon ve bilgisayarları yalnızca düşünerek kontrol etmesini, hatta beyin sinyallerinin doğrudan metne dönüştürülmesini amaçlıyor. Şirket ayrıca körlük gibi nörolojik rahatsızlıkları tedavi ederek engelli bireylerin hayat kalitesini artırmayı hedefliyor. Bu doğrultuda Mayıs 2023'te ABD Gıda ve İlaç İdaresi'nden (FDA) onay alan Neuralink, 28 Ocak 2024'te ilk kez bir insana çip yerleştirdiğini ve hastada sağlıklı beyin aktivitesi tespit edildiğini duyurdu. Musk, 2020 yılındaki bir sunumunda bu teknolojiyi anlatırken "Gelecek garip olacak" ifadesini kullanmıştı. Ancak bu "gariplik", sunduğu avantajlar kadar taşıdığı devasa risklerle de tam bir tartışma konusu.
Matrix gerçek mi oluyor?
Musk’ın vizyonu sadece tıbbi tedaviyle sınırlı değil: Tıpkı "Matrix" filmindeki gibi beyindeki bilgilerin ve hafızanın bilgisayara indirilmesini, insanlar arasında telepati kurulmasını ve hatta "süper görme" yeteneğini hedefliyor. Musk'a göre bu teknoloji, gelecekte yapay zekaya karşı açılacak olası bir savaşta insanlığı galip kılacak bir "insanüstü biliş" yaratma aracı.
Ancak bilim insanları bu iddialara oldukça mesafeli ve şüpheci yaklaşıyor:
• Giacomo Valle (Chicago Üniversitesi): "İnsanların zihinlerini okuyamayız. Beyinden çözebileceğimiz bilgi miktarı son derece sınırlı."
• Juan Alvaro Gallego (Imperial College London): "Düşüncelerimizin beynimizin neresinde ve nasıl saklandığını henüz bilmiyoruz. Temel sinir bilimini anlamadan zihin okumak önümüzdeki 30-40 yıl içinde mümkün görünmüyor."
Nöroetik gelişecek mi?
Bu kontrolsüz teknolojik yarış, yepyeni bir kavramı da beraberinde getirdi: Nöroetik. Bilim insanları ve biyoetik uzmanları, bu çiplerin sıradan insanların bilişsel performansını artırmak için kullanılması durumunda doğacak tehlikelere karşı uyarıyor. Cevap aranan sorular ise oldukça karanlık:
• Kafalarımızda bilgisayarlarla yaşamak, mevcut toplumsal eşitsizliği daha da derinleştirip "süper insanlar" ve "alt sınıflar" mı yaratacak?
• Bu sistemler siber korsanlar (hackerlar) tarafından ele geçirilirse zihin mahremiyeti nasıl korunacak?
• Hepsinden önemlisi, beyinden bilgi almak yerine, bir gün birileri bilgisayardan beyne bilgi veya komut yüklerse ne olacak?
Bilimsel gelişme mi, "sahtecilik" mi?
Musk’ın iddiaları sinir bilimi araştırmacılarının sert eleştirileriyle karşılanıyor. Duke Üniversitesi Nicolelis Laboratuvarı Baş Araştırmacısı Dr. Miguel Nicolelis, Musk’ın vaatlerini sert bir dille eleştirerek şunları söylüyor: "Bu adam hiçbir zaman işe yaramayacak şeyleri satmada usta. Bir bilgisayar dosyası gibi beyne dil veya duygu yükleyemezsiniz. Bu bir bilimkurgu filmi için iyi bir fikir olabilir ancak Elon Musk'ın çıkıp bunu gerçekmiş gibi anlatması tamamen sahteciliktir."
Sonuç olarak, dünyanın en zengin insanının finansal gücüyle beslenen Neuralink, tıp dünyası için gelişme vaat eden bir umut mu, yoksa insanlığın son mahremiyeti olan zihnini de kapitalizmin ve veri avcılarının kontrolüne açacak distopik bir tuzağın kapısını mı aralıyor?
