- HABAŞ’taki 19 işçinin ölümüyle yeniden gündeme gelen Aliağa’da, sanayi kirliliği yaşamı tehdit ediyor. EGEÇEP üyesi avukat İpek Sarıca, “Aliağa'da, Horozgediği ve Şehitkemal’i de kapsayan alan bir ölüm bölgesi” dedi.
MIHEME PORGEBOL/ANKARA
HABAŞ’ta 19 işçinin yaşamını yitirdiği facia, iş güvenliği ve ağır sömürü koşullarının yanı sıra ağır sanayi faaliyetlerinin yıkıcı sonuçlarını da yeniden gündeme getirdi. Aliağa, bu sorunların iç içe geçtiği merkezlerden biri. Cüruf ve atık depolama alanlarından ağır metal kirliliğine, kirlenen hava, toprak ve sulardan tarım alanlarına uzanan tablo, bölgedeki çevresel tahribatın boyutlarını gözler önüne seriyor.
HABAŞ katliamında bilanço ağırlaşıyor: İSİG Meclisi, patlamada ağır yaralanan işçi Abdullah Kılınç'ın yaşamını yitirdiğini duyurdu. Can kaybı 19'a çıkarken, Adli Tıp'taki DNA çalışmalarında işçi Barış Güney'e ait eşleşme henüz tespit edilemedi.
EGEÇEP üyesi ekoloji aktivisti avukat İpek Sarıca, Aliağa’daki durumu tek bir tesis üzerinden değil, bölgede yıllar içinde biriken toplam sanayi yükü üzerinden değerlendirmek gerektiğini söyledi. Sarıca, “Olaya yalnızca HABAŞ üzerinden değil, bütün olarak Aliağa üzerinden bakmak lazım. Çünkü orada kümülatif bir durum var. Gemi sökümünden çıkarılan atığın, yani çeliğin geri dönüştürülmesi meselesiyle başlıyor her şey. Gemi sökümünden kalan atık fabrikaya geliyor. Ardından dönüştürülen ve dönüştürülemeyen atıklar, vahşi depolama yöntemleriyle cüruf sahalarına dökülüyor” dedi.
HABAŞ’ın atıkları yayılacak
Peki, vahşi depolama nedir? Bu uygulamada atıklar, uygun mühendislik önlemleri ve yalıtım sistemleri olmadan doğrudan toprağa bırakılıyor ve açık alanda bekletiliyor. Avukat Sarıca, EGEÇEP olarak takip ettikleri davalardan birini örnek göstererek süreci şöyle anlattı: “Geçtiğimiz yıllarda önce Ekovar adlı şirket, Şehitkemal Mahallesi’nde bir cüruf atık depolama tesisi yapmak istedi. Mahkeme bu projeyi iptal etti. Ardından HABAŞ aynı şekilde bölgeye girmeye çalıştı. Mahkeme 2024 yılında, Aliağa’da cüruf atık tesisi yapılamayacağına ilişkin çok açık gerekçeler ortaya koydu. Burası bir su havzası, jeolojik açıdan değerli bir alan ve Çiğli Göleti’ne yakın. Ayrıca Aliağa’da hava kirliliği çok yüksek, dünya ve Türkiye referans değerlerinin aşıldığı bir bölge.”
İptal kararının ardından HABAŞ tarafından ağustos ayında yeniden başvuru yapıldığını ve yeni bir ÇED sürecinin başladığını belirten Sarıca, “Henüz dosyada karar çıkmadı. Bakanlık henüz olumlu veya olumsuz görüş vermedi ama yine de bu durum HABAŞ'tan çıkan atığın daha da yayılacağı anlamına geliyor” dedi.
Sızan 17 ağır metal
Aliağa'ya ilişkin çevre araştırmaları da bölgedeki kirlilik yükünün boyutlarını ortaya koyuyor. Ege Üniversitesi tarafından hazırlanan “Aliağa Bölgesi Toprak ve Bitki Kirliliği Durum Tespiti Sonuç Raporu”, bölgedeki kirliliği farklı kaynaklar üzerinden inceliyor. Araştırma kapsamında 81 noktada, iki farklı derinlikte ve iki ayrı dönemde toplam 324 toprak örneği ile 354 bitki örneği incelendi. Toprak ve bitki örneklerinde 17 ağır metal parametresi değerlendirildi.
Araştırmada yüzey toprağındaki kurşun miktarının 1.197,18 mg/kg seviyesine kadar çıktığı belirlendi. Bu değer, Türkiye tarım toprakları için belirtilen 100 mg/kg referans değerinin oldukça üzerinde. Raporda, kirliliğin özellikle petrokimya, rafineri ve demir-çelik faaliyetlerinin yoğunlaştığı Horozgediği-Çakmaklı-Bozköy üçgeninde yoğunlaştığı tespit edildi. Aynı araştırmada, 20 mg/kg referans değerine sahip arseniğin 229,81 mg/kg seviyesine kadar çıktığı kaydedildi.
Kirlilik yalnızca hava ve toprakla sınırlı değil. TÜBİTAK tarafından yapılan incelemelerde HABAŞ çevresindeki sondaj kuyuları, Kılıçlar cüruf tesisi çevresi, çelik üretim alanları ve gemi söküm bölgesi gibi farklı noktalardan yeraltı suyu örnekleri alındı. Bazı örneklerde arsenik, kadmiyum ve kurşun açısından yüksek değerler ölçüldü. Farklı noktalarda arsenik 498,9 µg/L, kadmiyum 104 µg/L ve kurşun 68,8 µg/L seviyelerine ulaştı.
Gıda zincirine karışıyor
Araştırmaların ortaya koyduğu bir diğer önemli başlık, ağır metallerin bitkilerde birikmesi. İncelenen 354 bitki örneğinde kurşun miktarının 355 mg/kg seviyesine kadar çıktığı belirtildi. Raporlarda, ağır metallerin topraktan bitkilere geçebildiği, bitkilerin hayvan yemi olarak tüketilmesi halinde hayvansal ürünlere taşınabileceği ve böylece gıda zincirine dahil olabileceği vurgulanıyor.Sarıca, atıkların kontrolsüz biçimde doğaya bırakılmasının yaratabileceği risklere dikkat çekerek şunları söyledi: “Sonuçta bu bir metal, ağır metal. Bir de çok fazla yanık kül içeriyor. Dolayısıyla bunun vahşi depolama yöntemiyle doğaya karışması birçok açıdan çok kötü sonuçlara açık.”
Yaşam risk altında
Bölgedeki yoğun kanser vakalarına da dikkat çeken Sarıca, sorunun yalnızca HABAŞ'la sınırlı olmadığını vurguladı. Şehitkemal Mahallesi'nde faaliyet gösteren Ekovar'ın uygulamalarına ilişkin de değerlendirmelerde bulunan Sarıca, şirketin kanalizasyon atıklarını bölgede biriktirdiğini belirtti: “Bütün o kir ve zehir toprağa sızıyor, kanalizasyon çökeltisi toprağın üzerinde kalıyor. O çökeltiyi biyoyakıt yapmak için kullanılabilir hale gelene kadar orada bekletiyorlar. Bölge zaten çok yoğun bir koku altında. Bunun iptali için dava açtık. Ayın 27'sinde keşif yapılacak.”
Sarıca, bölgedeki çevresel tahribatın ulaştığı boyutu şu sözlerle ifade etti: “Aslında Aliağa'da, Horozgediği ve Şehitkemal'i de kapsayan alan bir ölüm bölgesi. Orada bir ekokırım yapılıyor ve sonuçlarıyla gördüğümüz gibi insanların yaşamı risk altında.”
Burada her şey hasta
Sarıca, sanayi kaynaklı kirliliğin yalnızca çevreyi değil, bölgedeki bütün yaşamı etkileyen bir zincir oluşturduğunu belirtti. “İnsanların yaşamları, başta sağlık olmak üzere temiz gıdaya erişimleri ve geçim kaynakları açısından her şey bu durumdan olumsuz etkileniyor. Aslında her şey büyük bir zincirin halkaları. Bir yerde çevre kirliliği olduğu sürece su varlıkları da kirleniyor, hava da kirli, toprak da kirli. Dolayısıyla gıda da kirleniyor. Gıdayı tüketen insan da bundan etkileniyor. Oradaki hayvan da hasta, beslenen inek de hasta. Su da hasta, hava da” diyen Sarıca, bölgenin artık taşıma kapasitesinin çok üzerinde bir kirlilik yüküyle karşı karşıya olduğunu belirtti.
Yarınlarını satıyorlar
HABAŞ'taki faciada yaşamını yitiren işçilerin tamamının yoksul emekçiler olduğuna dikkat çeken Sarıca, işçilerin ağır ve tehlikeli koşullarda çalışmaya mecbur bırakılmasının ekonomik ve toplumsal boyutunu da vurguladı. Sarıca, “Burada ciddi bir yabancılaşma söz konusu. Emeğe veya metaya yabancılaşmadan bahsetmiyorum. İnsanların ve toplumun geleceğine el koyuyorlar. İnsanlar yaşama, yaşayabilmeye yabancılaşıyor. İnsanlar gününü kurtarmak için geleceğinden ediliyor, bugün için yarını satmak zorunda bırakılıyor. Çünkü buna muhtaçlar. Gerçek bu. Böylesi kötü bir ekonomide insanları buna mahkum ediyorlar” dedi.
Devlet tehdide dönüşmüş
Tarım ve yerel üretimin desteklenmemesinin insanları sanayi sektöründeki güvencesiz işlere bağımlı hale getirdiğini belirten Sarıca, “Tarım yapsalar zarar ediyorlar. Yerelden üretim yapılsa destek yok. Benzin fiyatı almış başını gitmiş. Dolayısıyla insanların yapabileceği alternatif bir şey de yok. Bir devlet politikası olarak insanlara alternatif de yaratılmıyor” diye konuştu.
Bölgede işsizlik korkusunun da ciddi bir baskı unsuru olduğunu ifade eden Sarıca, şunları ekledi: “Arka planda çok büyük bir işsizlik korkusu var. Bu da başlı başına bir tehdit. Ayrıca devlet adeta bunu bir politika haline getirmiş. Dolayısıyla devlet politikasının kendisi bir tehdide dönüşmüş durumda.”
