Erdogan wazeno kaya Lozanî kay bikero

24ê Temmuza 1923î de Peymana Lozanî ke Kurdî hetê fermî ra ameyî înkarkerdene û bingeyê polîtîkayê înkar û asîmîlasyonî ame eştene. Tarîxnas Husên Mihemed Elîyî da zanayene ke Erdogan zî wazeno kayê Mûstafa Kemalî kay bikero û wina va: “Labelê ganî ma bidî vîrê Erdoganî ke şertê verê çinî, Kurdê ewroyî Kurdê verênî nêyê.”

Peymana Lozanî ke Kurdî bi hawayêkê fermîyî ameyî înkarkerdene û sey peymana awanbîyayîşê komara Tirkîya yena dîyene, 24 Temmuze de Lozanê Swîsre de ameye îmzakerdene û na peymane ser o 97 serrî derbaz bîyî.

Kurdî heta a game sey ‘unsûranê bingeyênan ê ronayoxan ra yew’ ameyêne dîyene. Labelê dimayê peymane ameyî înkarkerdene û sey cimatêk ke bêro asîmîlekerdene û çinkerdene ame dîyene. Mîyanê 97 serran de rixmê polîtîkayanê înkar, çinkerdiş û asîmîlasyonî de Kurdî ‘çin nêbî.’ Kurdan bi ti hawayî na peymane qebul nêkerde.

Tarîxnas û edebîyatkaro kobanêyij Husên Mihemed Elîyî babete ser o qisey kerd. Elîyî va ‘Mûstafa Kemalî vera Kurdan de kay kerd nika Erdogan keno ke heman kayî kay bikero û vatişê Karl Marxî yê “Tarîx de qewimîyayîşêk sere de sey trajedîyêk û reya dîyine zî sey komedîyêk tekrar keno” da vîrî.

Mûstafa Kemal bi îttîfaqê Kurdan ser kewt

Elîyî Peymana Sevrî viste vîrî û wina va: “A peymane bismaro peyên bi ke dîya cenazeya Împaratorîya Osmanîyan ro. Coka Mûstafa Kemalî Kurdan dir îttîfaq kerd û dest bi şerê xoserbîyayîşî kerd. Mumkun nêbi ke Tirkî bi tena sereyê xo ser bikewtêne. Badê ke Mûstafa Kemal şer de ser kewt destê xo vera dewletanê îtîlafî de kerd xurt û bi nê hawayî masaya Lozanî de Mûstafa Kemalî kayêko pîl vera Kurdan de kay kerd. Lozan nê şertan de virazîya û Ataturkî ser nameyê xo Îsmet Înonu şirawit ke o bi xo zî Kurdêk o. Tîya de peyamo ke waştêne bido dewletanê rojawanî da û kayê xo bi nê hawayî amade kerd.”

Kurdo maqûl ame îdamekerdene

Elîyî dîyar kerd ke Erdogan zî nika mîyanê Rûsya û DYA de heman kayî kay keno û vat ke wextê pêvînayîşê Lozanî de Ataturkî parlamenterê Dêrsimî Hasan Hayrî Beg teşwîq kerd ke bi cilanê Kurdan meclîs de qisey bikero ke no kes nika sey ‘Kurdo maqûl’ yeno dîyene. Tarîxnas Elîyî va ‘Mûstafa Kemalî xîlafê mabênê dewletanê rojawanî û Sovyetan seba xo rind bikar ardî’ û wina domna: “Sebebêko bîn zî yewîya mi çin bî. Tayê Kurdê ma ma ra ameybî tiritene.  Hayrî zî înan ra yew bi. Bi cilanê Kurdîyan Meclîs de qisey kerd. Dimayo ke Lozan ame îmzakerdene bi îdîaya vera qanûnê bingeyênî de têgêrayo, ame îdamkerdene.”

La seba ma Kurdan tim bî trajedî

Elîyî dewamê qiseykerdişê xo de wina va: “Gama ke Hasan Hayrî Beg ame îdamkerdene ci ra ame persayene ke waştişê ci yo peyên çi yo? Ê zî vat, ‘gorê mi kîşta rayîrêk de virazê ke gama her Kurdêk ravêro wa tif bikero’. No nimûne seba ‘Kurdanê maqûlan’ ê ke nika dewleta Tirkî dir têgêrenê zî ravêreno. Ti cewabo huqûqî yê vatişê Mîsak-i Milîyî yê Erdoganî çin o. Mîsak-i Milî hem Sevr de û hem zî Lozan de qedîyayo. Binê înan ra yewe de îmzaya Osmanîyan û ya bîne de zî îmzaya dewleta Tirkî esta. Marx vano, ‘Tarîx de gama ke qewimîyayîşêk reyna tekrar bibo o beno trajedî, gama ke reya dîyine tekrar bibo a game hendî bena komedî’. La seba ma Kurdan tim bî trajedî.”

Êdî şertê dinya vurîyayî

Elîyî pêvînayîşê Cenevre yê seba çareserîya krîzê Sûrîye şibêna Lozanî û wina va: “Nika zî Kurdî ûca de nênê qebulkerdene. Teberê çend ‘Kurdanê maqûlan’ ê bi nameyê ENKSyî. Labelê dinya vurîyaye. Dinya vurîyena. Kurdê ewroyî Kurdê verênî nêyê. Sîstemêko newe yê dinya Rojhelato Mîyanên de awan beno. Eke Erdogan bikero ke bi kartê Mûstafa Kemalî yê verê 100 serran kay bikero, ganî ma bîyarê vîrê ê ke şertî vurîyayê. Do asan nêbo. Halêkê winayênî de eke her kes perîşan bo do her kesî ra zafêr Tirkî perîşan bibî.”