Nadîre Gulnaz Aldatmaze yew nuştoxa kirmanckî ya. Nadîre Xanime reya verêne Beşê Ziwan û kulturê kurdan de master kerd û tezo verên yê lehçeya kirmanckî/zazakî (eynî wext de yê kurdkî) nuşt. Ancîya 3 kitabê xo estê. Kitabê aye yo peyên (Pîltane) newe vejîyayo. Pîltane yew roman o û reya ewilî ziwanê ma de yew cinî kirmancî roman nusena. Tey (şenik) ziwanzanî vanê ‘ziwanê yew miletê bindestî encex bi destê cinîyan xelisîyeno.’ Raşta ci ziwanêk fek û qelema cinîyan de hîna zêde mana gêno û pawîyeno. Nadîre Gulnaz Aldatmaze zî qelemêka qewetine ya kirmancan a û game bi game ziwanê ma de berhemanê newîyan vejena. Nadîre derheqê kitabê xo yo newîye de vana ke ‘Fikrê nuştena romanî sereyê mi de yew xeyal bî û ez nê xeyalî dima şîya û mi nuşt.‘ Ma serkewtişê aye ra zî fehm kenê ke lazim o merdim xeyalanê xo ra fek veranêdo. Ma nê roportajî de aye reyde sohbetêko weş kerd. Xebatê aye û kitabê aye yo peyên (Pîltane) ser o qisey kerd. 


-Verê verkan ez qayîla wa wendoxê ma yê ke to nêşinasnenê wa fekê to ra to nas bikê. Nadîre Guntaş Aldatmaze kam a û Kamca ra ya?

Kesê ke bi ziwanê ma eleqedar ê zaf senik ê. Coka ez vana ê ke nê roportajî wanenê xora mi nas kenê. Ancî zî ez bi kilmî vajî ke ez Dêrsim ra ya. Heta ke mi lîse qedenaye ez Dêrsim de bîya. Dima mi Anqara de unîversîte wende û serra 1994 de dest bi malimîye kerd. Naye ra şeş serrî aver mi Unîversîteya Artukluyî de qismê Ziwan û Kulturê Kurdan de dest bi lîsansê berzî kerd û qedena. Nika zî ez teqewit bîya û Fakulteya Komînîkasîyonî yê Unîversîteya Anqara de qismê Rojnamegerîye de dewamê doktora kena. Heto bîn ra zî ez endamê Gruba Xebate yê Vate ya û eynî wext de endamê gruba redaksîyonê kovara Vate ya. Yanî gureyê mi bi giranîye kirmanckî ser o yo.


-Gelo eleqeyê to bi kirmanckî senî dest pêkerd. Çi wextî ra tepîya to ferq kerd ke ganî ziwanê xo de binusa û seba ci xebate bikera?

Ez tim bi ziwan û kulturê ma eleqedar bîya. La no eleqe sey nuştişî nêbî. Nuştişê ziwanî qet nêame mi vîrî çike ma de nuşte çin o. Kulturode henên çin o. Seba ke kulturê ma vîndî mebo mi tim qeyd kerdêne. Sanikî qeyd kerdênê, meseleyê qirkerdişê 38î qeyd kerdêne. Heta ke mi dest bi lîsansê berzî kerd û eserê kirmanckî dî û wendî, û heta ke ez hêşarê tehlûkeyê vîndbîyayîşê ziwanî bîya aqilê mi de nuştiş qet çin bî. Mi de no hêşarbîyayîş bi lîsansê berzî dest pêkerd. 


-Ma tayêna ser o vindê, to Unîversîteya Artukluyî, Beşê Ziwan û kulturê kurdan de master kerd û tezo verên yê lehçeya kirmanckî/zazakî (eynî wext de yê kurdkî) nuşt. Ma rê tayê hîkayeyê xo ya verê tahsîlê masterî û demê nuştişê tezî û yê Mêrdînî ra qal bike lutfen?

Tarîxê Tirkîya de raya verêna ke yew unîversîte de qismê kurdkî abeno. No çîyode tarîxî yo û No firseto tarîxî gerek destê ma de bimano. Mi gore ziwan nasnemeya merdimî de cayode zaf-zaf muhîm der o. Ziwanê to ke bî vîndî êdî muhîm nîyo ti kam a, kamcî miletî ra ya. Serê dinya ra ziwanê bînî pêro ke vîndî bibê û yew ziwanê dinya bimano o wext îtîrazê mi nêbeno. Labelê der û dormeyê ma de heme ziwanî xoser ê, hama-hama her milet bi ziwanê xo qisey keno. La ma kerdîme mecbur ke ziwananê şaranê bînan qisey bikerîme. No edalet nîyo, zulm o. Seba ziwanî ma pêroyîne zî tenge ante coka mi va madem firset vejîyo ez kî bêeleqa mevindî, seba ziwanê xo çîyê bikerî. 

Seke mi va wexto ke no fikir sereyê mi de peyda bî û mi dest bi lîsansê berzî kerd nuştişê kirmanckî ra zaf xebera mi çin bîye û rasta xo mi zî nêzanayêne ke çitur yeno nuştene. Tayê rojname û kovarê ke kirdaskî ameyê nuştene mi rew ra dîbî û wendîbî. La kirmanckî esero ke mi verê cû dîyo romanê Denîz Gunduzî yo. Mi ke raya verêne no roman (Kilama Pepugî) dî ez zaf şaş bîya mi va ziwanê ma de roman, ecebe! Hem zî hende qalind! Yanî ez zaf xama edebîyatê ma bîya. 

Unîversîteya Artuluyî de o wext mamostayê kirmanckî çin bî. Di serrî ez şîya uca û beşdarê dersan bîya, heme dersî kirdaskî bîy. Xora şêwirmendê tezê mi mamosta Qedrî bî, ey zî kirmanckî nêzanayêne. Nika ke ez vaja ez xobixo musaya û mi bixo nuşt zure bena. Heme nuşteyê xo mi bi ardimê Roşan Lezgînî nuştî. Tezê masterî kî ancî bi ardimê eyî mi nuşt. Dima mamosta Malmîsanijî dest pêkerd û raya peyêne zî ey redakte kerd. Hem tayê malumatê xeletî kî kerdî rast û zehmetê çend kesan ra dima mi tezê xo teslîm kerd. Eke tirkî bîbîyêne belkî bi hende emeg des kitabî ameyêne nuştene. Êdî ti bifikirîye ke ma çiqas zehmetî antî. Peynîye de tezo verên vejîya meydan. Ez bi nê tezê xo zaf bextîyar a. 


-Mewzû û sernuşteyê tezê to Folklorê Kirmancan ser o bi. To çi ra wareyê folklorî tercîh kerd û muhtewaya tezê to de çi-çî estê? Ancîya bi na xebate meqsetê to çi bî?

Verê cû materyalê kultîrîyê ke vîndîbîyayene der ê amey nuştene û bi no tore êdî vîndî nêbenê. Nê çî sereyê mi ra vejîyay kewtî be cayode dahîna qeyîm. No het ra barode giran serê hermeyê mi ra ameye war. Heto bîn ra kitabê dersa kirmanckî zaf şenikî (tay) bîy. Ma seba dersa kirmanckî û seba folklorê kirmancan muhtacê materyalan bîyîme. Coka mi foloklorî ser o nuşt û babeta tezî zaf hîra girewte ke tede çend mintiqayan ra nûmuneyî bibê. Mi va ez kulturê mayo ke binê tehlukeyê vîndîbîyayîşî der o binusî û sey dokumanode resmî mîyanê dokumananê unîversîte bikerî. Hedefê mi no bî. Şewirmendê tezê mi zî waşt ke yew kitabê dersa kirmanckî peyda bibo. Yew het ra zî nuştişê kirmanckî de û tezanê kirmanckî de acîlîya nuştişê tayê çîyan esta. Gerek verê cû ê bêrê nuştene. Bi no tore mi folklorî ser o nuşt. 


- Xora ma dezavantajanê kurdkî xususen yê kirmanckî zanê. Zaf normal o ke to hetê çimeyan ra, termînolojî ra gurenayîşê ziwanî ra zehmetî antê. La ez ancîya vajî, gama ke to mintiqayan ra arêdayîşan kerd zehmetî û çîyê balkeşê ke ti raştê ci ameya çi bîyî? Ti na çarçewa de  wazena se vaje? 

Çimeyanê nuştekî ra zêde mi qiseykerdişê şarê ma ra îstîfade kerd. Xora mi zaf çî qeyd kerdîbî. Nuştişê tezî ra aver ez reyna fetelîya û tayê çîyê bînî mi dayî arê. O wext mi fekê mintiqayan rind nêzanayêne. La mudetê ra tepîya ez şîya ser. Tenga pîle nuştişê kirmanckî bî. Ti gerek ziwanode akademîk bişuxulnê la dinyaya akademî de bi ziwanê ma teba çin o. Tebîî yo ke gureyê verenî tim zehmetinî yê. Tezo verên zî henî bî. Labelê heyecanê raya verêne, heyecan û gururê nuştişê kirmanckî qewete daye be mi û mi bi destekê mamosteyan (Roşan Lezgîn û M. Malmîsanij) tezê xo qedena û teslîm kerd. 


To yew roman nuşt û vet. Wa kitabê to xeyrîn bo. Nameyê romanî PÎLTANE yo. Kirmanckî de romano yewin o ke hetê yew cinîye ra nusîyayo. Mi bi xo zî wend û weşê bi mi şi. Ma Tayê nê romanî ser o qal bike.  Çîyî ser o fikrê roman nuştişî to de bî û çira Pîltane? 

Ez vana sereyê her nuştoxî/nuştoxe de fikrê romanî esto. Yê ma de gerek dahîna bibo çike roman seba yew ziwanî zaf muhîm o. Yew ziwan de ke roman yeno nuştene demek ê ziwanî xeylê mesafe girewta. Yanî nuştena romanî seba yew ziwanî krîterode muhîm o. Ma zanenîme ke ziwanê ma ziwanê dewan o. Ma ke yew romanê dewe binusîme zaf tenge nêancenîme. Çike çekuyê ke heyatê dewe îfade kenê ma de zêde yê la key ke ameyîme şaristan xo şaş kenîme derhal xo erzenîme berê tirkî. Seba ke no nîya mebo gerek zor bidayîme ci û ziwanê xo eynî wext de bikîme ziwanê şaristanî, çitur ke qeyret kenîme ke ziwanê xo bikîme ziwanode akademîk. 

Fikrê nuştena romanî sereyê mi de yew xeyal bî û  ez nê xeyalî dima şîya û mi nuşt. Mi waşt ke yew dem, yew çaxo ke mi ci rê şahîdîye kerda binusî. Qehremana romanî Pîltane yew cinî ya û no welat de ke çi yeno sereyê merdimî ser înan ra tayene ciwîyena. Şexsê Pîltane de heyatê ê wextî vînenîme. Vînenîme-nêvînenîme teqdîr yê wendoxan o. Nîyetê mi o bî ke ez yew demî şexsê Pîltane de bimusnî re wendoxan. Ez kitabî ser o şîroveyan pawena. Heta nika pozîtîf/negatîf yew şirove hîna nêweşanîya. Coka ez zî nêzanena ke romanê mi çimanê wendoxan de senên o, kêmîyê xo çik ê. 



To Pîltane de behsê çîyê ke kurdî raştê ci ameyê û hema zî raştê ci yenê kerdê. Ma vajîmê perwerdeyê asîmîlasyonîstî ra veşnayîşê dewan, zulum û çîyê winayînî. Ancîya ma nê romanî de zaf tayê zî bo zî rêça folklorî, xafiza, edet û bawerîya şarê Dêrsîmî vînenê. La esas çîyo balkeş Pîltane de raştîya cuya gerîlayan ser o yê estetîk û edebî  zî estê. Ez na çarçewa de persena, to semedê nê romanî ruhê xo û hişê xo kotî ra û bi senî hewa weyî kerd? Ti se eşkaya hendê tema û motîfî neqlê romanî kerd?

Ez bixo Dêrsim ra ya. Çîyê ke mi nuştê ez ci ra zaf dûrî nîya. Zaf çî ma dî yan zî heşna. Yanî heyatê şarê ma yo rojane o wext henî bî. Heyatê gerîlayan ser o zî mi zaf kitabî wendî û kesê ke zemanê ko de bîyê mi înan de qisey kerd. Tebîî merdimî ke yew çi nuşt şert nîyo ke bixo biciwîyo. Merdim şîkîno zaf çî dinyaya xeyalanê xo de bivirazo. Nê çî çiqas ke nêzdîyê heyatê rastkên ê nuştox/e hende serkewte yo/ya. Ez hêvîdar a ke yê mi zaf hewa ra nîyê û nêzdîyê heyatê gerîlla yê rastken ê. 

Motîfê folklorîkî zî roman de ca gênê çike ti qalê yew hayatî kena û no heyat qismêk dewe de vêreno ra. Coka çîyê folklorîkî zaf tebîî yenê aqilê merdimî.


- Teberê Pîltane di kitabê to bînî zî estê. Yew kitabê sanikan o, o bîn zî yê hîkayeyan o. Ti eşkena bi kilmekî ma rê behsê înan zî bikera?

Kitabê min o verên yê sanikan o (Sanikanê Mamekîye ra). Sanikê ke mi rew ra daybî arê ê mi nuştî û Unîversîteya Artuluyî sey yew kitabî çap kerd û weşana. Dima emser mi da-desê sanikê bînî îlawe kerdî û çapa diyîna hîrakerdîye zî Weşanxaneyê Roşna ra vejîye. Kitabo diyin “Pîyê Mi Kemane Cinitêne” kitabê hîkaye yo. Uca de zî hîkayeyê min ê verênî estê. Mi bi nê hîkayeyan dest bi nuştişê metnanê edebî kerd coka seba mi zaf muhîm ê. Yew zî tezê mi “Folklorê Kirmancan Ser o” sey kitabî ameye weşanayene.


-Berêz Nadîre ti zî weş zana ke nê serranê peyênan de kirmanckî ser o xebatî vera-vera zêdîyêne, hînî warê akademîkî de xebatê îlmî benê, televîzyonî abenê û weşan û wendoxî zêde Mbenê. Ti vizêr û ewroyê kirmanckî ser o çi fikirîyena û goreyê to ameyeyê kirmanckî/zazakî do senî bo?

Ma ke tarîxçeya nuştişê kirmanckî de nîyada vînenîme ke raşt zî nê serranê peyênan de kirmanckî hetê nuştişî ra, hetê edebîyatî ra yew rewşade îstîsnayî der o. Yanî mi ke hewnê xo de rewşa kirmanckîya ewroyene bidîyêne mi îman (bawer) nêkerdêne. No durum hetêk ra hêvîyê merdimî zêdneno heto bîn ra zî halê welatî qet rind nêaseno. Ma firsetêk pê girewtibî seke no firset roj bi roj destê ma ra vejîyeno, sono. Ez para xo rê vaja ke ez heta peynîye nusena, heta kotî ke şî. Çiqas ke rewşa welatî xerab asana zî kişta heme xirabinîye de tim yew hêvî esto. Seba ke ma hêvîdar bibîme zaf sebebî estê. Nuştoxê nê ziwanî roj be roj zêdînê. Kovar û rojnameyî û programê televîzyonan ancî henî. Çîyode tewr muhîm zî nuştena gencan a. Her roj nuştoxê gencê neweyî kewnê mîyanê ma. Mi ke mîyanê xebatkaranê nê ziwanî de kesê gencî dî ez zaf keyfweş bena û hêvîyê mi beno zêde.


-Sey persa peyêne ez vajî, ti xebatanê edebî û sewbînan yê kirmanckî de beşdarîya cinîyanê ma senî vînena. Goreyê to xebatan de cagirewtiş û beşdarîya cinîyan bes o, yan ney?

Kesê ke kirmanckî ser o gureyenê cinî/camêrd ferq nêkeno, çend kesî yê. Ma heme yewbînan nas kenîme. Ez nêşîkîna humare bidayî la eke xelet nêbo belkî nêzdîye pancas kesan aktîf gureyênê û mîyanê nînan de panc-şeş cinî yan estê yan kî çin ê. Yanî xebata ziwanî de û yê edebîyatî de cinî xora çend teneyî yê. Zaf tebîî yo ke na humare bes nîya. Gerek cinî tayena eleqedarê ziwanî bibê. 


-Şarê ma rê mesajê to yê peyênî estbê ma înan bigerîmê û bi no qayde biqedîne?

Mi şarê lazan ser o yew makale wende uca de zafê kes vano ke domanê ma lazkî bimusê se beno, nêmusê se beno. Înan gore domanê xo ke lazkî bimusê ziwanê xoyo tirkî beno xirabe û bi ê ziwanê xirabeyî nêşîkînê karodo rind bivînê. Sebake tirkî weş qisey bikerê zaf kes ziwanê xo keyeyanê xo de bîle qisey nêkeno. Yanî her çî dormeyê ekonomî de çerexîno. Ez zana ke zêdeyê şarê ma zî nîya fikrîyeno. Heta ke ziwanê ma tebayî rê bî, heta ke kara xoya ekonomîke bîye lutfen xo vîrî ra mekerê. Domananê xo salix bidê, belkî rojê zanayîşê nê ziwanî zaf pere zî keno. Ez kena ke vaja “Her çî pere nîyo.” La malesef na zeman de na klîşê hende zî rast nîya û pere û ekonomî her çî nêbo zî zaf çî yo.


Seba ke to cewabî dayî persanê ma, ma to rê sipas kenê. Weş û war be. Ma to rê weşî û serkewtiş wazenê.  

Ez zî zaf sipas kena û ez zî şima rê serkewtîş wazena. Bimanê weşîye de.



‘Polîtîkaya dewlete rê xizmete kenê’

Nika tayê kesî vejîyê vanê lehçeya kirmanckî perçeyêkê ziwanê kurdkî nîya. Û wazenê Şarê Dêrsimî kurdîtîyê ra cîya bikê, dûrî bifîyê ti bi xo nê falîyetan ser o çi fikirîyêna?

Heta nê serranê peyênan çîyode nîyanen çin bî. Serranê hawtayan de ez bixo Dêrsim de bîya, o wext kesî xo ra “zaza” nêvatêne. Ewru zî şar xo “kirmanc” name keno. Na rey kî vanê “kirmanc” “kurd” nîyo. Yanî ti se kena bike yew kes ke xo çitur vîneno, xo çitur name keno henî yo. Ti nêşîkîna vajê ke nê ti kurd a. Ê ke kurdîtîye ra xuye kenê, ti se vana vaje ancî kenê. Ê îlla yew mana vînenê. Nê tena Dêrsim de ney Çewlig de zî estê. Yê Dêrsimî 12 êlule ra aver bi giranîye çepê tirkan de ca girewtênê, yê Çewligî zî rastê tirkan de ca girewtêne. Yanî xora verî ra be nat nê ma ra cîya yê. Zafê nînan kirmanckî ra xeberdar nîyo, bi tirkî qisey kenê û nusenê. Ê vanê belkî kurd=kurmanc o. Ê vanê ma ziwanê xo de xo ra “kurd” nêvanîme. Ez vana xebera înan çin a ke xora heme kurdî xo “kurd” name nêkenê. Şarê bînî înan “kurd” name kenê. Kurdê kurmancî xo “kurmanc” name kenê, kurdê soranî xo “soran” name kenê, kurdê zazayî/kirmancî zî xo “kirmanc/zaza/dimilî/kird” name kenê. Arebî, tirkî û farisî zî hemîne “kurd” name kenê. Orte de yew rastîye esta ke zafê nînan ke va “ma kurd nîyê” qesta xo a ya ke “ma kurmanc nîyê”. Yanî no name kerdişî de kaos zaf o. Tayê kesî nê kaosî ra îstîfade kenê û polîtîkaya dewlete rê xizmete kenê. Xora waştişê dewlete kî o yo ke kesê ke muhalîfî yê tenena parçe-pirtley bibê. 

No mewzû de qiseyo peyên o yo ke kam xo çi hîs keno o yo. Şarê ma ra tayê zî vanê “ma tewr haqîqî tirk ê” yan zî “ ma tewr haqîqî musluman ê”. Se vajîme! Madem şima henî vanê wa henî bo. La şima kata şerê, se bikerê zî çimanê dewlete de şima kurd ê. 


ENWER YILMAZ