Ziwanî; mîrasê kultur û xeznaya hafizaya merdimî pawenê. Ziwan, heme qîymetanê netewî xo de hewîneno. Wexto ke ziwan bihelîyo, netew zî helîyeno û beno vinî.
Cuyê şaran de, tayê roj û roşanê taybetî estî. Nê rojan ra tayê rojî, rojî yê roşanê dînî yî, tayê zî yê neteweyî yî. Semedo ke 15’ê Gulane rojê vetişê Kovara Haware yo, na roj zey roja Roşanê Kurdkî ameya qebulkerdiş.
Sîyasetkar, roşnvîr û nuştoxê kurdanî ke sirgûn bîyê; semedo ke no ziwan û kulturo (çando) qedîm vînî nêbo û wardo lingan ser, warê kurdkî û edebîyatê kurdkî de, yew xebatêka erjaye kerda. No semed ra Celadet Bedirxanî zî 15’ê Gulane 1932 de, Kovara Haware vejeno.
Tarîxê ziwan û edebîyatê kurdan de, cayê “Haware” cayêko mustesna yo. Celadet Bedirxanî, vera polîtîkaya înkar û îmhayî nameyê na koware “Haware” nayo pa. “Haware”; vera polîtîkaya asîmîlasyonî, yew hawara kurdkî ya. Celadet Bedirxan û embazê xo Haware de, zafê ey netewebîyayîş û şuxulnayişê (karardişê) ziwanê ser o vindenî. Goreyê Celadet Bedirxanî; pawitişê ziwanî, pawitişê netewî yo. Celadet Bedirxan, muhîmîya ziwanî, bi nê vatişê ano ziwan: “Miletê bindestî, estbîyayîşê xo, bi di çekan pawenî: Ay yewin dîn o, ay dîyin zî ziwan o. La eke dînê netewê bindest û serdestî yew bo, hinê çeke yew tena ya û eke ti qîmet nêdî ziwanê xo û nêşuxulnî (karnêyarî) ay wext ti bêçeke manenî.” Celadet Bedirxan hewnêno ke kurdî; tesîrê ziwanê serdestan benî û ziwanê xo zî se ziwanê dewijan veynenê, rexneyanê giranan kurdan keno û vano ke: “Kurdno malxirabno! Kuro eyb o, şerm o, heyf o, yan bonderê ziwanê xo bibî, yan mevajê ma kurd î. Bê ziwan, kurdîtî; ma rê tu nerûmet a, ma rê rîsîyayêka giran a.”
Ziwan şertê estbîyayîşê yewin o
Celadet Bedirxan, Kovara Haware ya hûmara yewine de wina vano: “Haware, vengê zanayîşî yo. Zanayiş xo naskerdiş o. Xo naskerdiş zî ma rê rayîrê xelisîyayîş û bextîyareyî akeno.Her kesêko xo nas keno; şîyno xo bido naskerdiş.Hawara ma, verê heme çî, estbîyayîşê ziwanê ma ke bido naskerdiş.No semed ra ziwan; şertê estbîyayîşê yê yewin o.”
Raya ewilî ya ke yew kovare bi temam kurdkî çap bena. Kovara Haware; bi kurmanckî, soranî û kirmanckî nusîyaynî. Haware yew ekol bî. Na kovare de; Celadet Bedirxanî, Kamûran Bedirxanî, Osman Sebrîyî, Nûreddîn Zazayî, Cegerxwînî û sewbîna roşnvîr û nuştoxanê namdaran nuştnî. Kovara Haware; seba resayîşê nuştoxanê kurdkî û standardîzekerdişê kurdkî, yew xizmetêko pîl kerdo.
Dinya de, heme milet û merdimî; bi ziwan yewnan ra fam kenê û heme têkilîyanê xo bi ziwan (zon) virazenê. Bingeyê merdimbîyayîş û netewbîyayîş de, ziwan yew cayo tewr muhîm de cayê xo gêno. aîdîyetê merdiman, ziwanê merdiman ra aşkere yo. Ziwan keyeyê fikrî yo. Fikrîyayîş û fikr beyankerdiş bi ziwanî beno. Kar û gureyê rojaneyî, xebata îlmî û yê hunerî, heskerdiş, hîskerdiş û heme têgeyrî merdiman, bi zewanî benê. Prosesê tarîxî de, heme erjayeyê merdimanî, neslan rê bi ziwanî neql benê. Rayîrê (prosesê) tarîxî de, wexto ke cuyê merdiman bibedilîyo, goreyê lazimeya (lazimtîya) merdiman, ziwan zî bedilîyayo û hetan na merhale ameyo. No dewr de zî goreyê averşîyayîşê teknolojîyî, goreyê bedilîyayîşê cuyê merdiman ziwan zî bedilîno û dewlemend beno. La wexto ke netewêko azad nêbo û ziwanê ey ser o polîtîkaya asîmîlasyonê bibo, ziwanê nê neteweyî zî helîno.
Perwerdeyê bi ziwandê may heq o
Epey peymanan û belgeyanê Mîyanetewîyî de “Bi Ziwanê May Perwerdeyî” se yew heqo bingeyî (temel) yeno qebulkerdiş. Tirkîya heme wext, Yewîyeya Ewropa rexne kena la krîteranê Yewîyeya Ewropa qebul nêkena. Dewleta Tirkîya, hetan nasname, kultur û ziwanê kurdan qebul nêko, dekewtişê ci yê Yewîyeya Awrûpa mumkun nîyo.
Xora Tirkîya de heme meseleyî, na polîtîkaya asîmîlasyonî ra yenê meydan. Mesela Peymana Heqanê Gedeyan madde, 30 de bi kilmî wina (ina) yeno nuştiş; “Heme gedeyî, ganî perwerdeyîya ziwanê maya xo ra mehrûm nêmanê.” La dewleta Tirkîya, hima zî no madde îmza nêkerdo. Raşta (rasta) ey, eke yew statuyê ziwanê çinî bo û bi ziwanê may perwerdeyî nêdîyo, xelisîyayîş û averşîyayîşê ziwanî tikê zehmet o.
MAMOSTE SILÊMAN
Vilêşyayişê ziwanî, netew zî vilêşneno
Xêlî dewletan de; yew ziwan ra vêşêr qalî beno û goreyê hûmara nê ziwanan, mektebî (dibistanî) abenê û bi nê ziwanan perwerdeyî zî dêna. Mesela Çîn de 51 ziwanê, Hîndîstan de 36, Iraq de 8 ziwanê, Îtalya de 11 ziwanê, Fîlîpîn de 17 ziwanê, Rûsya de 34 ziwanê, Îngilîstan de 8 ziwanê, Spanya de 5 ziwanê fermî (resmî) estî. Nê dewletî û dewletê Awrûpa tede dinya de, yekun 194 dewletan ra 113 dewletan de yew ra vêşêr ziwanê resmî estî, bi nê ziwanan perwedeyî zî yeno dayîş. Nê 113 dewletî bi ziwananê cîya-cîyayan bar (par) nêbenî, Dewleta Tirkîya zî bi perwerdeyîya ziwanî bar (par) nêbena.Dinya de, heme ziwan û kulturî; erjayeyê (qedrê) merdimî yê. Ziwanî; mîrasê kultur û xeznaya hafizaya (vîr) merdimî pawenê. Ziwan, hem qîymetanê netewî xo de hewîneno. Wexto ke ziwan bivilêşo (bihelîyo), netewe zî vilêşeno û vinî beno. Ziwanê ma, estbîyayîşê ma yo. Bêrê ma ziwanê xo rê wayîr vejîyê.