Yado tarîxê ma kurdan de, bi egîdîyê, fedakarîyê, ganşîrîniyê, qehremanîyê û efsaneyîyê xuwa ca girot o.

Helîyê Kurdistan “Yad”, “Yadê Mehmud Ewasî”, “Yadîn”, “Yadîn Paşa” û “Yado” ke bi Kurmancî zey “Bavê Çerkez”, “Yadîn Axa”, “Yadoyê Dimilî” ame biname kerdiş, deyîrbazan ey sey “Kilê çavê Têlî, Suwarê delu Nîgarê û Mîrê Zirav” terîf kerdbi. Demê serwedarnayişê 1925î yê Şêx Seîdî de fermandarê lejkerî yê cepheyê Elezîz-Palû bi. Vateyî ey o namdar zî,“Mi rê vanî Yadîn, xelasê şima mi dest ra çinî ya!”

“Yado” qic ra pîlî, cinî ra camêrdî sînayeyê her kesî bi. Qam û qilafet bi, sey qertalan awir daynî. Yarûn bi, fehm û feraset bi, lez musaynî. Kirdî, kurmancî, tirkî zanaynî, tay fransizî zî musabi. Seyddar û sekbano namdar bi. Zerhera bi, hem Bedîrxanan, hem Cemîlpaşayan de ravîyarnaynî. Û bêters bi. Şima mi persî; “Yado; efsaneyê Çolîgî, sembolê egidîyê 1925’î û paşayê Xoybûnî yo.”

Ezbetê Yadoyî

Yado serra 1889 de ameyo dinya û heta 1929î ciwîyayo. Nameyê dadîya ci Feraş, yê babîyê ci Mehmûd Selîm bi. Bawkalê Yadoyî, Ewas o; Xançigê Darahênî ra ameyo Çolîg de ca dayo xu. Keynaya Began ra zewijîyayo, ey ra di lajî mendî. Mehmûd Selîm û Îsmal. Dadîyê Yadî, Feraseta Baynûn a. Waya ey Awîde (Ayla), dezayê ey Wisif û Ciwanşa, datkeynayê ey Esma û Teyîba yî.

Hîrê rey zewejîyayo. Kebanîya ey Rebîaya Esîlan, delalîya ey Têlîya Ezîmşêrî û hesretîya ey Gulşaya Sadîyê Telhoyî bî. Rabîa ra Fîlît, Mehmûd û Çerkez bî. Di lac nêweşîyê surince ver merdî, Çerkez zî surgun de kişîyayo. Têlî ra Cezayîr bi, kitim mendbi (qeyd nêbibi). Cezayîr pê nameyê kekeyê xu yo merde bibi esker. Nameyê ey coka Fîlît maneno (1926 -1989). Tarîxê ma kurdan de çi kesî hendê ey nameyê xu nêdayo erdê welatî ma: Banê Yadîn Paşayî, Çirê Yadî/Kanîya Yado, Gemê Yadî, Gomeyê Yadî, Hokê/Wekê Yadî, Newala Yadî, Mezêl Cînê Yadî, Qulê Yadî, Warê Yadî, Xirbê Yadî û Cîhê ku Yado teyare visto. Kesek sey Yadoyî mi nê dîyo, nê vînayo.

Dewlete nameyê hênîyî 3 rey bedilna

Panc çiran / hênîyan ra tewr namdar, ho rayîrê Çolîg û Xarpêtî ser o. Dewlete nameyê nê hênîyî hîrê rey bedilnayo: Walîyê Çolîgî peynameyê xu panayo. “Bilaloglu Çeşmesi” (1944), Seserr bîyayê Ataturkî de, hêna bedeliya bi “Yüzüncü Yıl Çeşmesi” (1981) û Serwezîra Tirkîya Tansu Çiller, dor-verê no hênîyî kerd parq, xemelna û reyna name bedelna kerd “Atapark” (1996). Heq a ma înan ra hesab bipersi, şima nameyê hênîyî ma; çira herghel bedelnenî? Şarê ma hema zî pê rik a tîya ra vano, “Çirê Yadî”, “Kanîya Yado”, ê ke ziwanê xu nêzanî zî vanî; “Yado Çeşmesi.”

Hembajarîyanê mi ra kam biwazo cendê xu verado, yan tarîxê xu ra nizd bibî, şînî Çirê Yadî ser. Uca hem egîdê xu yad kenî, hem zî na awa weşik ra mirdê xu şimenî. Hîkmetê Homayî ya, na awa ma roj bi roj ha bena serdin, tehmê aye pira-pira ha bena şîrin. Hênîyê bîn î ke, pê nameyê Yado ya dîyayî; Hênîyê Dolanê Oxçîyan yê Mêrgemîrê Çanî yê Oxnûtê Şerevdînî û yê Hesekeyê Binxetî yî.

Komela Azadî rê qasidîye keno 

Yado tehsîldar bi, dewan ra şahne arê daynî. Cengê rûsî de beyraqdar bîyo. Pêwerî înan nêmaneno, o şino ke rûsan ra bitirawo bîyaro, êsîr kuweno. Şewa verîne ano fesale û remeno, yeno. Reya verîne, tîya de linga xura bîyo darbice. Serra 1922 ra pey tehsîldarî ca verdaya, wina ayseno ke Komela Azadî rê qasidê keno. Xalit Begê Cibrîyan wesîneno, Sadîyê Telhoyî Amerîka ra dano ardiş. Yadoyî mesajê Azadî, Dîyarbekir ra girotênî, pê Sadîyê Telhoyî ya resnaynî Erzirom. O mehel nûnerî Azadî yê Darahênî, Teyîb Elî Efendî bîyo.

13 Sibate 1925 de Pîran de tifing teqeno. 15 Sibate de Şêx Seîd dest nano Darahênî ser o. Yado tedarîkê xu kerdbi. 16 Sibate de pa embazanê xuya, eşt konaxê hukmat ser, a şewe vêşna, kerd herr û wele. Guleyek nêteqna, kontrolê Cebaxçûrî (Çolîg) vist xu dest. Roja bîne Şêx Şerîf ameyo û îdare giroto xu dest. Şêx Şerîf, Şêx Hesen, Şêx Mistefa û Yado qonaxa sipî yê Arifê Farisî de yenî têhet. Îdareyê Cebaxçûrî û mewzîyê Pali – Xarpêtî û Gêxi – Erzînganî ser o mişowre kenî. Şêx Brahîm kenê qeymaqam. Şêx Hesen û Teyîb Elî Efendî ganî bişînî hetê Gêxî. La Teyîb Elî, mudirîyê ca nêverdeno.

Yado û Sadîyê Telho bînbaşî yî, hetê Xezik ra, fermandarê mewzîyê Xarpêtî Şêx Şerîf zî hetê Govdere ra şînî Palî ser. Şêxê Palîyî hetê înan kenî, tiya de zî guleyek nêteqnenî û îdare 21 Sibate de genî xu dest. Dewrêşê Nurî yê musîyanîj ke ruşdîye wendo, tiya de qeymeqam verdenî.

Xarpêt kuweno destê kurdan

Pali ra şînî, erzenî Xarpêtî ser. Şarê bajarî sere de hetê kurdan gênî. Paşa ewnîyabi ke nêşkenî pê, Xarpêt ra xu tepiya anceno Meletî. La serbazanî xu keno sîvîl û mîyanê bajarî ra keno vila. 24 Sibate de Xarpêt zî kuweno destê kurdan. Miftî Mehmed Efendî beno walî. Şêx Şerîf û Hesen Xeyrî Begê Dêrsîmî, 9 Adare 1925’î de piya telgraf ancenî Dêrsîm. “Vengê xu mekên, paweyê ma bên.” Xarpêticî şa benî û têfek ra vanî: “Pirodên paşa çinî yo! Ma Xarpêt giroto, Meletî halla-halla yo!”

Ê serbazî ke mîyanê Xarpêtî de bîbî vila, badê cebilxaneyê Husênîkî teqnenî û dest erzenî cinîyan û dikanan talan kenî. Tay çekdarê kurdan ê nezanî zî, destpê talankarîyê kenî. Êdî mîyanê Xarpêtî de telaşe û teşqele beno têra. Şarê Xarpêtî hêdî hêdî vera çekdarê kurdan vindeno. Çekdarê ma neçar manenî, Xarpêt ra xu tepiya ancenî. Yenî hetan gemê Mendo, mewzî genî. Esker ke dima yeno fînenî dame, înan ra tay kişîyenî. Ê ke mendî bayraqa teslîmîyê anta la çew teway fehm nêkerdo. Pey ra Necîb Axayê Oxçîyan, tay Dêrsimîjî û eskerê tirkan resenî gazînê înan. 3 Nîsane 1925 de kurdî tiya de şer kenî vîn, paştê xu şanenî koyan.

Şêx Şerîf şino Xeylan, uca ra vîyareno Koyê Metan. 8 Nîsanê de şikefte de tena tepişiyeno. Şêx Seîd pa qefileyê xuya, pirdê Gimgimî de tepişîyeno. 14 Nîsane de zindanê Bidlîsî de Xalit Beg û embazî kişîyenî. Seyîd Evdilqadir û embazî Îstanbul de derdest benî.  Mîyanê kurdan şîkîyeno.

Dewlet kam vist xu dest, eşto merekan û veşna 

17 Nîsane de Mehkemaya Îstîklalî ya Şerqî, serekê bajarê Dîyarbekirî yê Azadî Dr. Fuad Berxo û hîrê embazî darde kerdî. Cuwapey mehkema usul ard ca û kurdan, Dîyarbekir û Xarpêt de kam visto xu dest, pêdima dardekerdî. Hêvîyê kurdan hîn serê koyan bi. Kam eşqa xu da hetê koyan a.

Yado hêverî pa şeş embazan a, hetan payîz Koyê Hesarî ser o Qulê Heşî (Qulê Yadî) de maneno. Dewlet cinî ra camêrd, qij ra pîl kam vist xu dest, eşto merek û axuran, adir eşt ci veyşnayî. Ney ra pey, çekdarê kurdan koyan ser o, qefle bi qefle benî vila. Nameyê înan beno “qefleyê fîraran.” Em Farî (Emerê Farisî), Emînê Mîkî, Hecî Koloz, Hesê Began, Husên Efendî, Musê Silêmanî, Selîm Begê Cibrî, Şêx Evdirehîm, Şêx Mistefa, Şêx Tahar, Yado ûêb, vejîyenî koyan ser, şikeftan de ciwîyenî. “Deştê duzî doşekê Yadî, nê koyê berzî balişnay Yadî, asmen û hewrî bîyî liheyfê Yadî.”

Yado peynîyê payizî de, pa 8 embazan di cînî û lajê xu Çerkez a, yeno Dolanê Oxçîyan de maneno. Têlî digan a, demek cuwapey şaweno dewê Xarpêtî, Kung. Rabîa û Mehmedî zî tede şînî. Kekeyê aye hêna agêyreno. Wesar gerreyê înan beno, na rey xu tadanî hetê koyanê berzan a şînî Xoşkar. Gemê Qere Cehnem, Kela Siya, Koyê Bingolî, Koyê Çotela (Şemî), Koyê Hesarî, Koyê Koz, Koyê Metan, Koyê Xamirpêrt, Koyo Sipî, Wareyê Mêrgemîr, Wareyê Şerevdîn hîn benî ca û wareyê Yadoyî.

Rabîa û Çerkez, Têlî û Cezayîr, hê xu dewan de nimnenî. 1926 de esker koto cinî û qijanê fîraran dima. Cayê Rabîa û Çerkez ca kenî û tepişnenî. Dewlet esîran arêdana û sirgûn kena. Ê Çewlîgî hemin şawena qampa Qeyserî. Yado, Têlî û Cezayîr zî geno xu het û vêr xu dano koyanê berzan.

Kurmancî ma coka hereketê 1925’î, “Serhildana Şêx Seîd û Berxwedana Yado” ya name danî.


EHMEDÊ DIRIHÎ